Tytuł: „Poradnik doboru odzieży ochronnej i odzieży spodniej do prac w warunkach zagrożenia czynnikami gorącymi i płomieniem”
Autorzy: Grażyna Bartkowiak, Anna Dąbrowska, Agnieszka Greszta
Zakład Ochron Osobistych, Centralny Instytut Ochrony Pracy – Państwowy Instytut Badawczy
Rok wydania: 2018
Opracowano w ramach IV etapu Programu Wieloletniego pn. „Poprawa bezpieczeństwa i warunków pracy”, dofinansowywanego w latach 2017-2019 w zakresie zadań służb państwowych przez Ministerstwo Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej. Główny koordynator: Centralny Instytut Ochrony Pracy – Państwowy Instytut Badawczy.

# 1 | Wstęp

Na wielu stanowiskach pracy w przemyśle pracownicy narażeni są na działanie czynników gorących w postaci płomienia, promieniowania cieplnego, ciepła konwekcyjnego, rozprysków stopionych metali i ciepła kontaktowego (kontakt z gorącymi przedmiotami i powierzchniami). Praca w narażeniu na działanie czynników gorących często dodatkowo wiąże się z występowaniem mikroklimatu gorącego, gdy temperatura powietrza zawiera się w zakresie (25-60) °C, przy względnej wilgotności powietrza od 10 % do 80 %. Długotrwała praca w mikroklimacie gorącym powoduje odczuwalny stres cieplny i zmęczenie, co może zwiększać zagrożenie pracowników w środowisku czynników gorących. Stąd też, szczególna uwaga w tych warunkach pracy powinna być poświęcona zapewnieniu bezpieczeństwa, doborze właściwych środków ochrony indywidualnej gwarantujących ochronę na odpowiednim poziomie oraz możliwie najwyższy poziom komfortu, szczególnie cieplnego.

Wymagania dla odzieży chroniącej przed czynnikami gorącymi, obowiązujące przy doborze odzieży do zagrożeń zawarte są w znormalizowanych normach europejskich i dotyczą jedynie odzieży wierzchniej, najbardziej eksponowanej na zagrożenia. Jednakże badania przeprowadzone na przestrzeni lat oraz badania własne wskazują, że odzież noszona blisko ciała pod odzieżą ochronną również może mieć znaczący wpływ na bezpieczeństwo oraz zapewnienie komfortu termo-fizjologicznego użytkownikowi. Szczególnie niebezpieczna może być, tak ostatnio doceniana ze względu na komfort cieplny i właściwości biofizyczne odzież spodnia (bielizna) z włókien syntetycznych, które pod wpływem działania płomienia bądź wysokiego poziomu gęstości strumienia promieniowania cieplnego ulęgają stopieniu.

Niniejszy Poradnik skierowany jest przede wszystkim do służb odpowiedzialnych za bezpieczeństwo osób pracujących w narażeniu na działanie czynników gorących oraz odpowiedzialnych za prawidłowy dobór odzieży do zagrożeń na stanowiskach pracy. Może stanowić praktyczne narzędzie pomocne dla służb BHP przy kompletowaniu odzieży ochronnej i odzieży spodniej dla osób zatrudnionych w hutach metali, szkła, wyrobów ceramicznych, w przemyśle metalurgicznym oraz dla spawaczy, strażaków, ratowników górniczych i osób pracujących w warunkach narażenia na łuk elektryczny. Poradnik kierujemy również do producentów odzieży ochronnej, aby w trosce o bezpieczeństwo i komfort docelowych użytkowników rozszerzyli swoją ofertę o odzież spodnią do stosowania z odzieżą ochronną i oferowali im kompletne zestawy odzieży ochronnej odzieży spodniej.

W poradniku uwzględniono wymagania norm europejskich i międzynarodowych oraz dane literaturowe i wyniki badań własnych dotyczących doboru odzieży ochronnej do zagrożeń, jak również kompletowania zestawów: odzież ochronna/ odzież spodnia (bielizna) przy uwzględnieniu zapewnienia pracownikom odpowiedniego poziomu bezpieczeństwa oraz możliwego do osiągnięcia komfortu. Dysponowanie odpowiednim poziomem wiedzy na temat doboru odzieży ochronnej i odzież spodniej do zagrożeń występujących na danym stanowisku pracy przyczyni się do zwiększenia bezpieczeństwa pracowników wykonujących czynności w warunkach narażenia na czynniki gorące w środowisku pracy.

Właściwy dobór odzieży ochronnej do zagrożeń występujących na gorących stanowiskach pracy wymaga ustalenia zależności między wynikiem oceny ryzyka na stanowiskach pracy a klasą ochrony, jaką zapewnia odzież ochronna w odniesieniu do poszczególnych parametrów. Stąd też pierwszorzędną kwestią przy prawidłowym doborze jest przeprowadzenie oceny ryzyka w odniesieniu do każdego rodzaju działalności zawodowej, poszczególnych stanowisk pracy i wykonywanych czynności, co umożliwi zidentyfikowanie wszystkich niebezpiecznych i szkodliwych czynników będących źródłem ryzyka, a także osób narażonych i warunków ekspozycji na te czynniki.

Niniejszy poradnik stanowi kompendium wiedzy z zakresu zasad doboru odzieży ochronnej i odzieży spodniej do zagrożeń czynnikami gorącymi. Zawarto w nim m.in. wykaz podstawowych pojęć i definicji występujących w zharmonizowanych normach europejskich, które w sposób jednoznaczny charakteryzują właściwości odzieży ochronnej i odzieży spodniej.

W Poradniku tym zdefiniowano podstawowe czynniki gorące, na jakie narażeni są pracownicy w przemyśle, spawacze, strażacy, ratownicy górniczy oraz osoby pracujących w warunkach narażenia na łuk elektryczny, a także wskazano konsekwencje wynikające ze stosowania nieodpowiedniej odzieży spodniej. Korzystając z norm przedmiotowych podano informacje na temat parametrów ochronnych i poziomów skuteczności odzieży ochronnej dedykowanej dla w/w grup zawodowych. Zamieszczono wskazówki dotyczące dobrych praktyk w zarządzaniu odzieżą ochronną i odzieżą spodnią w przypadku, gdy konieczne jest zapewnienie ochrony pracowników przed czynnikami gorącymi. Uzupełnieniem niniejszego poradnika jest 5-modułowy program komputerowy wspomagający dobór odzieży ochronnej i odzieży spodniej do warunków pracy występujących w 1 z 5 w/w grup zawodowych.

Poradniki opracowano z uwzględnieniem prac prowadzonych w Zakładzie Ochron Osobistych Centralnego Instytutu Ochrony Pracy – Państwowego Instytutu Badawczego, których wynikiem było wydanie następujących opracowań:

- Bartkowiak G., Hrynyk R., Irzmańska E., Odzież, rękawice i obuwie chroniące przed czynnikami gorącymi. Poradnik doboru i stosowania, Warszawa: CIOP-PIB, 2010,
- Baszczyński K., Bartkowiak G., Hrynyk R., Łężak K., Makowski K., Owczarek G.: Materiały pomocnicze do samodzielnej kontroli stanu technicznego środków ochrony indywidualnej, Warszawa 2010, CIOP-PIB.

# 2 | Zagrożenia czynnikami gorącymi na stanowiskach pracy w przemyśle

## 2.1. Charakterystyka podstawowych czynników gorących

Na wielu stanowiskach pracy w przemyśle występuje ekspozycja pracowników na tzw. czynniki gorące, które mogą występować w różnych postaciach. Podstawowe czynniki zaliczane do gorących to: płomień, ciepło konwekcyjne, promieniowanie cieplne (podczerwone), małe rozpryski i duże ilości stopionego metalu, odpryski gorących metali, ciepło kontaktowe (kontakt z gorącymi przedmiotami i powierzchniami o wysokiej temperaturze).

- płomień - obecny przy wielu rodzajach działalności zawodowej, często jest elementem procesu technologicznego. W przypadku wystąpienia różnego rodzaju zakłóceń procesu technologicznego może zdarzyć się przypadkowe i nie w pełni kontrolowane rozprzestrzenianie płomieni. Płomień może być przyczyną zapalenia odzieży i poparzeń. Jest on również źródłem ciepła konwekcyjnego i istotnie podwyższa temperaturę otoczenia;
  małe płomienie - kontakt
  niski lub średni
  poziom ryzyka
  kontakt z otwartym płomieniem
  wysoki
  poziom ryzyka
- promieniowanie podczerwone (cieplne) – dominujący czynnik niebezpieczny, najczęściej występujący na wielu gorących stanowiskach pracy, często jako skutek uboczny procesów technologicznych, między innymi w hutnictwie i przemyśle metalowym. Promieniowanie podczerwone (IR) jest to promieniowanie optyczne o długości fali 780 – 10 000 nm. Największą zdolnością wnikania w skórę (na głębokość 1 – 3 cm) charakteryzuje się podczerwień bliska IRA (780 – 1 400 nm). Promieniowanie to jest bardziej niebezpieczne niż promieniowanie długofalowe, a ekspozycja na nie może doprowadzić do przegrzania organizmu. Promieniowanie długofalowe zostaje prawie całkowicie pochłonięte w zewnętrznej, nieukrwionej warstwie naskórka i rzadziej jest przyczyną przegrzania, natomiast łatwo może spowodować poparzenia skóry. W większym stopniu niż skóra, na szkodliwe działanie podczerwieni narażone są oczy (Wolska, 2001);
  IR do 2 000 W/m2
  (ograniczona ekspozycja na czynniki gorące)
  niski
  poziom ryzyka
  IR w zakresie
  2 000 ÷ 20 000 W/m2
  (ekspozycja na wysokie poziomy czynników gorących)
  średni
  poziom ryzyka
  IR ponad 20 000 W/m2
  (ekspozycja na gorąco i/lub płomień oraz duże ilości płynnego metalu)
  wysoki
  poziom ryzyka
- rozpryski stopionego (płynnego) metalu, gorący żużel, odpryski gorącego metalu –w hutach i odlewniach pracownicy narażeni są na działanie dużych rozprysków płynnego metalu; w zależności od profilu działalności produkcyjnej zakładów może to być: żelazo, aluminium, miedź, stal, cynk, srebro i inne metale. Poparzenia płynnym metalem bywają przyczyną poważnych, a nawet śmiertelnych wypadków (Makinen, 1991). Ze względu na różną temperaturę stopionych metali, z punktu widzenia doboru odzieży ochronnej istotna jest informacja o jej właściwościach ochronnych w odniesieniu do określonego metalu. Poparzenia płynnym metalem bywają przyczyną poważnych, a nawet śmiertelnych wypadków;
  rozpryski płynnego żelaza
  rozpryski płynnego aluminium
- kontakt z gorącym przedmiotem –gorące przedmioty i powierzchnie mogą osiągać temperaturę nawet kilkuset stopni Celsjusza. Pracownik może być narażony na sporadyczny kontakt z: gorącymi obiektami lub substancjami, narzędziami, elementami maszyn i urządzeń itp. Rys. 2.1. Przykłady prac wykonywanych przy narażeniu na ciepło kontaktowe
- Czynniki gorące w postaci płomienia oraz dużej ilości ciepła konwekcyjnego występują podczas działania łuku elektrycznego.
  Podczas prac z instalacjami elektrycznymi, na skutek zwarć w urządzeniach elektrycznych, których przyczyną są zarówno uszkodzenia, jak i błędne postępowanie człowieka mogą pojawić się zakłóceniowe łuki elektryczne, które wydzielają ogromne ilości energii w ciągu ułamków sekundy i tym samym stanowią śmiertelne zagrożenie dla osób znajdujących się w pobliżu. Temperatura łuku jest wystarczająco wysoka do tego, aby spowodować oparzenie radiacyjne pracownika. Całkowita energia wytworzona przez łuk elektryczny może być trzy – cztery razy większa niż energia wytworzona podczas wybuchu ognia, a koncentracja tak dużej energii w krótkim czasie, w małej przestrzeni może mieć fatalne skutki dla pracowników znajdujących się w pobliżu. Dzieje się tak dlatego, że aż około 90% ciepła wytworzonego przez łuk elektryczny stanowi promieniowanie cieplne, co oznacza, że pracownik może doznać ciężkich oparzeń nawet wtedy, kiedy zdarzeniu nie towarzyszą płomienie lub jest ich mało. Ciepło emitowane przez łuk elektryczny może doprowadzić do zapalenia się, stopienia lub rozerwania ubrania, a w konsekwencji do powstania ciężkich oparzeń ciała (Bartkowiak, 2012).

## 2.2 Grupy pracowników narażonych na działanie czynników gorących

### Pracownicy przemysłu

Na działanie czynników gorących w czasie krótkim lub podczas wielogodzinnej pracy, często w sposób ekstremalny narażeni są pracownicy przemysłu w branżach takich, jak: hutnictwo metali i szkła, odlewnictwo, przemysł metalurgiczny, koksowniczy, ale także w zakładach piekarniczych i cukierniczych, kuchniach restauracyjnych itp.

Rys. 2.2. Wlewanie stopionego metalu do formy – pracownik nadzoruje proces topienia metalu w piecu

- Hutnictwo metali - jest działem przemysłu, który charakteryzuje się występowaniem bardzo wysokich temperatur, narażeniem pracowników na działanie płomienia, występowaniem promieniowania podczerwonego, możliwością kontaktu z gorącymi przedmiotami oraz rozpryskami płynnych metali i żużla oraz odpryskami gorących metali. Źródłem promieniowania cieplnego (podczerwonego) są płomienie, masy stopionego metalu, żużel, rozgrzane ścianki pieców.
- Obsługa pieców (wytapiacze, garowi) - prace przy obsłudze pieców charakteryzują stosunkowo krótkie okresy intensywnego wysiłku fizycznego, podczas którego występuje narażenie na promieniowanie podczerwone, płomień, wysoką temperaturę powietrza, rozpryski płynnego metalu, a w niektórych procesach – na wybuch, pyły i substancje toksyczne. Narażenie pracowników na promieniowanie podczerwone zależy od rodzaju wykonywanych czynności.
- Walcownia blach grubych (operator piecowy nagrzewacz wsadu) - podczas pracy operator jest narażony na kontakt z gorącym żużlem i promieniowanie podczerwone. Narażenie na promieniowanie podczerwone (3000 ÷ 11000 W/m2) występuje głównie w czasie wykonywania czynności żużlowania.
- Piec martenowski
  - naprawa pospustowa pieca,
  - kucie na prasie – w hucie żelaza produkującej kute elementy stalowe natężenie promieniowania podczerwonego wynosi (2000 ÷ 5500) W/m2,
  - opisywanie odciętych kęsów stali w stalowni (laborant – przepalacz) – opisywane kęsy mają temperaturę maksymalną ok. 800 oC, natężenie promieniowania podczerwonego wynosi 12 000 W/m2.
- Hutnictwo szkła
  - obsługa automatów - nadzór nad procesem formowania wyrobów ze szkła wiąże się z narażeniem na promieniowanie podczerwone o natężeniu (1200 ÷ 2700) W/m2,
  - prace przy piecach szklarskich - narażenie na płomień i promieniowanie podczerwone o natężeniu 200÷2000 W/m2,
  - dmuchacze szkła.
- Odlewnictwo – dział przemysłu, zaraz po hutnictwie, w którym praca w znacznym stopniu wiąże się z narażeniem na wysokie temperatury, promieniowanie podczerwone, rozpryski płynnego metalu i odpryski gorącego żużla. Źródłem niebezpieczeństwa, w zależności od profilu produkcji, mogą być duże rozpryski żelaza, aluminium, miedzi, cynku lub srebra. Do operacji gorących należą m.in. suszenie form i rdzeni, obsługa pieców do topienia metali, spust metalu z pieców i jego transport, zalewanie form, wybijanie odlewu.
  - Praca na platformie przy systemie odlewania ciągłego i przy spuście żużla - narażenie na rozpryski płynnych metali, gorący żużel, promieniowanie podczerwone o natężeniu (1000 ÷ 3000) W/m2 (Konarski, 1988).
  - Praca przy remoncie żeliwiaka (pieca do topienia żeliwa) - narażenie na promieniowanie podczerwone o natężeniu 15000 W/m2 (Konarski, 1988).

### Spawacze

Podczas procesów spawalniczych pojawia się szereg czynników zagrażających życiu i zdrowiu pracowników oraz otoczeniu. Praca spawacza odbywa się często w wymuszonej pozycji ciała, co dodatkowo powoduje zwiększenia zagrożenia.

Do najniebezpieczniejszych zagrożeń na stanowisku pracy spawacza należy zagrożenie pożarowe. Najczęstszymi przyczynami wybuchu pożaru podczas spawania jest nieodpowiednie przygotowanie pomieszczeń oraz urządzeń do prowadzenia prac spawalniczych, brak znajomości obowiązków i wymagań BHP w zakresie ochrony przeciwpożarowej oraz nieprzestrzeganie ustalonej technologii prac spawalniczych. Spawacze stosujący metodę spawania łukiem elektrycznym narażeni są na poparzenia odpryskującymi, gorącymi cząstkami metalu. Ponadto podczas spawania/cięcia łukiem elektrycznym emitowane jest promieniowanie ultrafioletowe, które może mieć niekorzystny wpływ na zdrowie i bezpieczeństwo pracownika. Poważnym zagrożeniem dla życia pracownika podczas wykonywania prac pawalniczych może być również porażenie prądem elektrycznym, nawet przy bardzo niskich natężeniach prądu. Zasadniczą rolę odgrywa tu stan techniczny urządzeń i stan energetycznej sieci zasilającej. Negatywne skutki zdrowotne powoduje także narażenia spawacza podczas prac spawalniczych na dymy spawalnicze, które stanowią mieszaninę wysoko i średnio dyspersyjnych cząstek stałych oraz substancji chemicznych. Rys. 2.3. Pracownik wykonujący prace spawalnicze

### Strażacy

Ekstremalne zagrożenia czynnikami gorącymi we wszystkich postaciach występują podczas wykonywania akcji ratowniczo-gaśniczych przez strażaków. Praca strażaka polega przede wszystkim na wykonywaniu czynności ratowniczo-gaśniczych podczas zdarzeń wymagających interwencji, takich jak pożary, katastrofy budowlane i chemiczne, wypadki komunikacyjne i inne sytuacje stanowiące zagrożenia dla zdrowia i życia ludzi.

Rys. 2.4. Strażak podczas gaszenia pożaru busa
Akcje przeciwpożarowe w obszarach miejskich, jak i przemysłowych należą do najczęściej przeprowadzanych akcje, do których wzywani są strażacy. Akcje mogą trwać od jednej godziny w przypadku małego pożaru do kilkunastu godzin w przypadku dużego pożaru (Wejman & Przybylski, 2013) i prowadzone są w ciężkich warunkach, w obecności ognia, możliwości wystąpienia wybuchów, w obecności łatwopalnych lub toksycznych materiałów (często obecnych w instalacjach przemysłowych), w budynkach grożących zawaleniem. Strażacy pracują w wysokiej temperaturze, ciemnym, zadymionym i hałaśliwym (ze względu na pożar) środowisku (Bonfiglio et al., 2007). Druga grupa akcji przeciwpożarowych to pożary na dzikich, nieuprawianych i niezamieszkanych terenach, będących trudno dostępnymi dla ratowników, ale stosunkowo blisko wsi lub miast. W tym przypadku ważne jest, aby akcja została przeprowadzona szybko, aby zapobiec rozprzestrzenianiu się ognia z jego początkowego obszaru. W interwencjach mogą uczestniczyć, w zależności od rozmiaru pożaru, środowiska, warunków pogodowych i morfologii krajobrazu, nawet setki strażaków „naziemnych”, jak również „jednostek ataku powietrznego”. Warunki pracy mogą być utrudnione przez dym i kurz (które ograniczają widoczność biorących udział w akcji), przez gorąco, hałas oraz kontakt z wodą i substancjami chemicznymi hamującymi rozprzestrzenianie się ognia, stosowanymi przez strażaków (Bonfiglio et al., 2007). Działania ratownicze trwają zazwyczaj kilka godzin, a nawet dni. Strażacy narażeni są dodatkowo na znaczne obciążenie fizyczne i psychiczne, co przy uwzględnieniu wszystkich zagrożeń sprawia, że zawód strażaka został zakwalifikowany do grupy o najwyższym poziomie ryzyka.

### Ratownicy górniczy

Na zagrożenia czynnikami gorącymi i jednocześnie wysokie obciążenie cieplne narażeni są ratownicy górniczy podczas akcji ratowniczych prowadzonych w kopalniach węgla kamiennego. Cechą charakterystyczną akcji ratowniczych prowadzonych w kopalniach węgla kamiennego jest występowanie skojarzonych zagrożeń wybuchowych i klimatycznych oraz bardzo duży wydatek energetyczny ratowników spowodowany dodatkowym obciążeniem.

Rys. 2.5. Zespół ratowników górniczych ze stacji CSRG przygotowujący się do akcji ratowniczej
(Źródło: http://nettg.pl/news/142322/csrg-stacje-ratownictwa-gorniczego-inwestuja-w-sprzet-i-innowacje)
Zagrożenia wynikają z możliwości kontaktu z płomieniem, a także wybuchu. Podczas akcji ratowniczych dochodzi ponadto zagrożenie klimatyczne, któremu towarzyszy bardzo duży wydatek energetyczny ratowników spowodowany zarówno warunkami mikroklimatu gorącego, wysiłkiem, jak i dodatkowym obciążeniem (Pypeć, 2014). Ratownicy wykonując prace z dodatkowym obciążeniem wydzielają znaczne ilości potu (wg badań w komorze klimatycznej CSRG S.A. w 2000 r. ilości te przekraczają 1200 g/godz.). Zagrożenie wybuchem metanu, gazów pożarowych i pyłu węglowego było najczęstszą przyczyną wypadków śmiertelnych ratowników górniczych w Polsce (40 % ogólnej liczby). Główną przyczyną zgonów ratowników były oparzenia termiczne znacznej powierzchni ciała oraz dróg oddechowych. Drugą w kolejności przyczyną wypadków śmiertelnych ratowników podczas akcji ratowniczych były trudne warunki mikroklimatu powodujące przegrzanie organizmów ratowników i śmierć na skutek udaru cieplnego (26 % ogólnej liczby zgonów). Porównując akcje ratownicze kiedy doszło do śmiertelnych wypadków ratowników, można zauważyć niebezpieczeństwo związane z zastosowaniem odzieży niewłaściwej do rodzaju występujących zagrożeń. Przykładem jest sytuacja, kiedy ratownicy zostali skierowani do aktywnego gaszenia pożaru bez określenia jak powinni być ubrani (ratownicy zwyczajowo pracują w lekkiej odzieży stosowanej na co dzień) i w momencie powstania wybuchu ulegli rozległym oparzeniom. Po tym zdarzeniu, zalecono stosowanie do akcji ratowniczych kompletnej odzieży trudnopalnej. Wyposażenie ratowników w odzież trudnopalną, łącznie z zaleceniami, że ratownik ma być zawsze ubrany w kompletną odzież doprowadziło do niebezpiecznej sytuacji podczas akcji w latach dziewięćdziesiątych. Ratownicy w kompletnej odzieży skierowani zostali do nieprzewietrzanego wyrobiska, gdzie przy stosunkowo niewielkim zagrożeniu klimatycznym (Ts = (29 ÷ 31) °C, wilgotność względna (80 ÷ 95) %) ulegli wypadkom śmiertelnym i ciężkim. W wyrobisku tym nie występowało zagrożenie działania płomienia oraz zagrożenie wybuchowe i w takich okolicznościach ratownicy powinni być tak ubrani, aby zachować możliwość oddawania ciepła przez odparowanie potu. W związku z tym konieczna jest analiza zagrożeń (pożarowo/wybuchowych i klimatycznych) w rejonach, do których kierowani są ratownicy, w celu właściwej konfiguracji odzieży ratowników. W zależności od zagrożeń występujących w akcjach ratowniczych powinny być stosowane różne zestawy odzieżowe.

### Pracownicy narażeni na działanie łuku elektrycznego

Wypadkom poparzenia łukiem elektrycznym ulegają głównie elektrycy podczas wykonywania napraw i przeglądów urządzeń. Wykonują oni czynności operacyjne podczas pracy urządzeń, gdy pozostają one pod napięciem, co stwarza ryzyko niezamierzonego spowodowania zwarcia. Wypadkom związanym z wystąpieniem łuku elektrycznego ulegają również spawacze, którzy spawają lub przecinają łukiem elektrycznym części i elementy konstrukcyjne wykonane ze stali, żeliwa, metali nieżelaznych i ich stopów, używając elektrycznego źródła ciepła (Sąsiadek, 2005). Rys. 2.6. Wystąpienie łuku elektrycznego na skutek zwarcia w urządzeniu elektrycznym

## 2.3. Skutki narażenia pracowników na działanie czynników gorących

Efekt działania na skórę różnych temperatur powietrza i strumienia promieniowania cieplnego (1., 2., 3. stopień poparzenia) oraz klasyfikację warunków występujących w gorącym środowisku pracy przedstawiono na rys. 2.7. Klasyfikacja ta jest oparta na przykładowych warunkach pracy strażaków, może być jednak użyta jako wskazówka do oceny ryzyka na innych gorących stanowiskach pracy. Rys. 2.7. Efekt działania wysokiej temperatury powietrza i strumienia promieniowania cieplnego na człowieka (Hoschke, 1981)

- Pierwszy stopień (powierzchniowy) poparzenia – dotyczy jedynie naskórka lub zewnętrznej warstwy skóry. Miejsce poparzone jest czerwone, obolałe, suche, bez pęcherzy. Długotrwałe uszkodzenie tkanek jest rzadkie i zazwyczaj ogranicza się do zwiększenia lub zmniejszenia zaczerwienienia skóry (rys. 2.8 a).
- Drugi stopień poparzenia – dotyczy zarówno naskórka, jak i głębszych warstw skóry. Poparzone miejsce jest czerwone, pojawiają się pęcherze, może być opuchnięte i obolałe (rys. 2.8 b).
- Trzeci stopień poparzenia – uszkodzony jest naskórek i skóra, nieraz także leżące pod nią mięśnie, ścięgna i kości. Miejsca oparzenia są białe lub zwęglone, nie ma w nich czucia, gdyż końcówki nerwów zostały uszkodzone (rys. 2.8 c).

Rys. 2.8. Poparzenia skóry: a) pierwszego, b) drugiego i c) trzeciego stopnia

# 3 | Obciążenie cieplne organizmu pracownika w gorącym środowisku pracy i mechanizmy termoregulacyjne

Gorące środowisko pracy (mikroklimat gorący) Gorące środowisko pracy (mikroklimat gorący) występuje wówczas, gdy temperatura powietrza zawiera się w zakresie 25-60 °C, przy względnej wilgotności od 10 do 80 %. W przemyśle ciężkim, na wielu stanowiskach pracy w warunkach mikroklimatu gorącego występuje znaczące promieniowanie cieplne działające na człowieka wielokierunkowo, które pochodzi zarówno z powierzchni wytwarzanych elementów, których temperatura wynosi od 500 do 1500 °C, jak i źródeł otwartego ognia. W takich warunkach intensywność promieniowania często jest większa od 1000 W/m2. Dodatkowo pracownicy w gorącym środowisku narażeni są na czynniki niebezpieczne w postaci rozprysków płynnego metalu i odprysków gorącego metalu, gorących przedmiotów, a podczas prac z instalacjami elektrycznymi mogą pojawić się zakłóceniowe łuki elektryczne, stwarzające również zagrożenie termiczne. występuje wówczas, gdy temperatura powietrza zawiera się w przedziale (25 - 60) °C, przy względnej wilgotności od 10 do 80 %. W przemyśle ciężkim, na wielu stanowiskach pracy w warunkach mikroklimatu gorącego występuje znaczne promieniowanie cieplne działające na człowieka wielokierunkowo, które pochodzi zarówno z powierzchni wytwarzanych elementów, których temperatura wynosi od 500 do 1500 °C, jak i źródeł otwartego ognia. W takich warunkach intensywność promieniowania często przekracza 1000 W/m2 (Sołtyński, Marszałek, 2004). Dodatkowo, w gorącym środowisku pracownicy mogą być narażeni są na czynniki niebezpieczne w postaci rozprysków płynnego metalu i odprysków gorącego metalu, gorących przedmiotów itp. Zagrożenie termiczne dla pracownika stwarza również zakłóceniowy łuk elektryczny, który może pojawić się niespodziewanie podczas prac z instalacjami elektrycznymi, na skutek zwarć w urządzeniach elektrycznych. Rys. 3.1. Przykłady prac wykonywanych w warunkach mikroklimatu gorącego

## 3.1. Mechanizmy termoregulacji

Człowiek może pracować w gorącym środowisku pracy dzięki mechanizmom termoregulacyjnym organizmu,
Jeśli w środowisku gorącym następuje gromadzenie ciepła w organizmie wówczas uruchamiane są mechanizmy obronne (termoregulacyjne) polegające na wzmożeniu procesów związanych z oddawaniem ciepła do otoczenia. Wówczas następuje rozszerzenie obwodowych naczyń krwionośnych i większe ilości krwi są transportowane na powierzchnię ciała, gdzie zachodzi jego rozproszenie poprzez konwekcję, promieniowanie i przewodzenie ciepła. Przy większych poziomach temperatury otoczenia, powyżej 28-32 oC, następuje wytwarzanie potu i jego parowanie z powierzchni skóry. Efektywność oddawania ciepła przez parowanie potu będzie zależeć od prężności pary wodnej w otoczeniu.
które pozwalają na przystosowanie się do szerokiego zakresu temperatury zewnętrznej. Związane są one z usuwaniem nadmiaru ciepła z organizmu, które powstaje nie tylko w wyniku przemian metabolicznych, ale też jest pobierane z otoczenia, gdy temperatura otoczenia jest wyższa od średniej temperatury powierzchni skóry (Koradecka, 2008; Kozłowski, Nazar, 1999). Nadmiar ciepła w organizmie może być wywołany również zwiększeniem wilgotności względnej lub zmianą szybkości przepływu powietrza. Odpowiedzią termoregulacyjną ze strony ustroju człowieka na stres cieplny wynikający z gorąca jest rozszerzenie naczyń krwionośnych skóry i wzrost skórnego przepływu krwi, a gdy temperatura otoczenia przekracza (28 - 32) °C uruchomiony zostaje drugi mechanizm termoregulacyjny - wydzielanie potu.
Możliwości odprowadzania ciepła z organizmu wynikają z warunków temperatury i wilgotności względnej środowiska pracy. W dolnych granicach temperatury w środowisku gorącym usuwanie nadmiaru ciepła zachodzi drogą konwekcji i promieniowania, natomiast, gdy temperatura powietrza osiągnie poziom (28 – 32) °C, poprzez odparowanie odpowiedniej ilości potu (rys. 3.2). Proces ten jest jednak ograniczony przez maksymalne możliwości wydzielania potu oraz maksymalną środowiskową pojemność pary wodnej. W środowisku gorącym o dużej wilgotności pot będzie produkowany, ale będzie się skraplał na powierzchni skóry nie odprowadzając ciepła do otoczenia, gdyż tylko parowanie potu zapewnia oddanie ciepła do otoczenia. Podczas pracy w mikroklimacie gorącym przy znacznym wydzielaniu potu istnieje ryzyko deficytu wody w organizmie prowadzące do odwodnienia i w konsekwencji do zmniejszonej sprawności człowieka, a nawet i śmierci. W każdym środowisku termicznym istnieją wymagania odnośnie uwodnienia organizmu poprzez realizowanie systematycznego programu picia, aby zachować równowagę wodno-elektrolitową.

Rys. 3.2.Mechanizmy termoregulacyjne organizmu

Podczas wykonywania intensywnego i długotrwałego wysiłku w środowisku gorącym, organizm nie zawsze jest w stanie podołać odprowadzaniu nadmiaru ciepła. W normalnych warunkach pracy krew dostarcza substratów energetycznych do pracujących mięśni oraz transportuje ciepło do powierzchni ciała, gdzie następuje jego rozproszenie. Przy wykonywaniu ciężkiej pracy fizycznej krew dostarczana jest przede wszystkim do pracujących mięśni kosztem ograniczenia przepływu skórnego. W takich warunkach może nastąpić załamanie odprowadzania nadmiaru ciepła z organizmu, skutkiem czego będzie przegrzanie.
Hipertermią (przegrzaniem) nazywamy stan podwyższonej temperatury ciała, spowodowany czynnikami zewnętrznymi (takimi jak słońce, gorąca kąpiel, wysoka temperatura środowiska pracy) lub wewnętrznymi (nadprodukcja i zaburzone oddawanie ciepła w przebiegu chorób, ciężkiego wysiłku fizycznego), który wymaga podjęcia działań w celu ochłodzenia organizmu, w przeciwnym wypadku może dojść do uszkodzenia mózgu lub nawet śmierci.
Wzrost częstości skurczów serca, który powinien zrównoważyć zmniejszenie ciśnienia żylnego, związany ze zwiększonym przemieszczaniem krwi od wnętrza ku powierzchni ciała (w wyniku rozszerzenia naczyń krwionośnych skóry) nie powinien przekroczyć 140 uderzeń/minutę. Ilość wydzielonego potu nie powinna wzrastać nieograniczenie. Przyjmuje się, że maksymalna ilość potu w ciągu 8 godzin pracy nie powinna przekroczyć 5 litrów. Zgodnie normą PN-EN ISO 7933:2005 PN-EN ISO 7933:2005 „Ergonomia środowiska termicznego - Analityczne wyznaczanie i interpretacja stresu cieplnego z wykorzystaniem obliczeń przewidywanego obciążenia termicznego” Norma ta określa metodę analitycznego wyznaczania i interpretacji stresu cieplnego doznawanego przez człowieka w środowisku gorącym. Podano metodę przewidywania tempa pocenia i temperatury wewnętrznej ciała powstających jako reakcja organizmu ludzkiego na warunki pracy. Podano zasady stosowane w metodzie wyznaczania stresu cieplnego doznawanego przez człowieka. Opisano główne etapy obliczeń oraz podano interpretację wymaganego tempa pocenia. dla osób, które mają swobodny dostęp do napojów ustala się maksymalne odwodnienie na poziomie 5% masy ciała dla 95% populacji pracującej oraz 3% masy ciała dla osób, które nie mają możliwości uzupełniania płynów. Maksymalne tempo pocenia u osób niezaaklimatyzowanych powinno zawierać się w przedziale 650 do 1000 g/h, a dla osób zaaklimatyzowanych - średnio 25% większe. Dopuszczalny wzrost temperatury wnętrza ciała to 1 °C, tzn. temperatura ta nie może przekroczyć 38 °C. Dla zachowania równowagi cieplnej temperatura wewnętrzna ciała powinna być utrzymywana w określonym zakresie temperatury najlepiej (37,0 ± 0,3) °C.
Długotrwała praca w środowisku gorącym powoduje nie tylko odczuwalny stres cieplny i zmęczenie, ale również zaburzenia w funkcjonowaniu układu krwionośnego, skutkujące powstawaniem chorób zawodowych (Kozłowski, Nazar, 1999; McLellan 1993). Wykazano, że podczas wykonywania pracy w temperaturze (32 – 37) °C, częstość skurczów serca wzrasta o 48 uderzeń/minutę w porównaniu do wykonywania pracy w temperaturze 22 °C. Na podstawie przeprowadzonych badań stwierdzono, że ilość niebezpiecznych zachowań oraz wypadków na stanowiskach pracy rośnie wraz ze wzrostem intensywności pracy oraz podczas pracy w środowisku o <>temperaturze ponad 24 °C WBGT Wskaźnik WBGT służy do oceny obciążenia cieplnego w gorącym środowisku pracy. W krajowym systemie wyznaczania obciążeń cieplnych stanowi najbardziej znany sposób oceny. Jego dużą zaletą jest prosta konstrukcja i przejrzysta interpretacja. Wyznaczenie wskaźnika WBGT odbywa się za pomocą tzw. metody przesiewowej, której celem jest określenie obecności stresu cieplnego lub jego braku. Zastosowanie wskaźnika WBGT wiąże się z możliwością określania, czy zastane warunki są możliwe do zaakceptowania i, czy w takich warunkach praca możliwa jest w ciągu całej zmiany roboczej. Wskaźnik ten w przepisach państwowych stanowi podstawę do ustalania najwyższych dopuszczalnych natężeń czynników szkodliwych w gorącym środowisku pracy. (O’ Neal, Bishop, 2010; Sudoł-Szopińska, Łuczak, 2006). Za pomocą odpowiednio opracowanych testów potwierdzono, że środowisko gorące wpływa negatywnie na aktywność umysłową oraz funkcje poznawcze organizmu z tym związane, natomiast zastosowanie systemu chłodzenia organizmu może spowalniać te negatywne reakcje (O’ Neal, Bishop, 2010).

Reakcje fizjologiczne organizmu na pracę w środowisku gorącym zależą w dużym stopniu od wieku, stąd na skutki stresu cieplnego w większym stopniu narażeni są pracownicy starsi (Drinkwateer, i in., 1983; Marszałek 1998; Marszałek 2000; Marszałek, Sołtyński, Smolander 2004; Marszałek, Konarska i Bugajska 2005). Wraz z wiekiem następuje obniżenie się zarówno tolerancji wysiłku fizycznego, jak i środowiska gorącego, co wynika z mniejszej sprawności mechanizmów regulacyjnych organizmu. Uważa się, że różnice w tolerancji gorąca między młodymi a starszymi osobami spowodowane są zmniejszoną wydajnością mechanizmu pocenia (Drinkwater i in., 1982; Shepard 1995), jak również spadkiem pułapu tlenowego (VO2max) u osób starszych oraz zmniejszoną wydolnością układu sercowo-naczyniowego podczas wykonywania wysiłku w gorącu (Fitzgerald i in., 1997). Tolerancja gorącego środowiska może być poprawiona u osób starszych w wyniku zwiększenia ich wydolności fizycznej. Zwraca się jednak uwagę, że osoby starsze mają osłabione pragnienie co może stanowić znaczne zagrożenie zdrowotne, o ile nie będą przestrzegane wymogi dotyczące uzupełniania płynów utraconych w wyniku pocenia (Marszałek 2000).

## 3.2. Ocena obciążenia cieplnego pracowników w gorącym środowisku pracy

Zgodnie z ogólnymi przepisami bezpieczeństwa pracy wynikającymi przede wszystkim z Dyrektywy Ramowej 391/EWG/89, wdrożonej do prawa polskiego przez Kodeks Pracy oraz Rozporządzenie Ministra Pracy i Polityki Socjalnej w sprawie ogólnych przepisów bezpieczeństwa i higieny pracy (RMPiPS, 1997) pracodawca zobowiązany jest do oszacowania ryzyka na stanowiskach pracy z późniejszymi zmianami.

Do oceny obciążenia cieplnego pracowników w środowisku gorącym potrzebne są informacje dotyczące wielkości fizycznych charakteryzujących środowisko termiczne, takich jak: temperatura powietrza, średnia temperatura promieniowania, prędkość przepływu, wilgotność bezwzględna powietrza oraz informacje dotyczące intensywności wykonywanej pracy i odzieży stosowanej na danym stanowisku.

Przy ocenie środowiska gorącego należy najpierw określić wartość wskaźnika PMV wg normy PN-EN ISO 7730:2006, a następnie wskaźnika WBGT. Wskaźnik PMV (przewidywana średnia ocena) jest stosowany w opisie komfortu cieplnego w pomieszczeniach zamkniętych. Opisuje wrażenia cieplne człowieka, wyrażone w 7-stopniowej skali wrażeń cieplnych, jako: gorące (+ 3), ciepłe (+ 2), lekko ciepłe (+ 1), neutralne (0), lekko chłodne (- 1), chłodne (- 2), zimne (- 3). Jeżeli wartość ta jest większa od 2, wówczas wyznaczamy wartość wskaźnika WBGT (PN-EN 27243:2005). Wyznaczanie wskaźnika WBGT opiera się na pomiarze dwóch parametrów: temperatury naturalnej wilgotnej (tnw) i temperatury termometru z poczernioną kulą (tg), w warunkach pracy w pomieszczeniu, lub na zewnątrz budynków, bez nasłonecznienia. W przypadku występowania nasłonecznienia należy zmierzyć również temperaturę powietrza (ta). Trzeba zauważyć, że do oceny wskaźnika WBGT stosuje się wielkości fizyczne pochodne, które charakteryzują grupę czynników dotyczących warunków panujących w środowisku pracy tj.:

- temperatura wilgotna naturalna (tnw) zależy od temperatury, prędkości przepływu powietrza i wilgotności powietrza, jak również od średniej temperatury promieniowania,
- temperatura poczernionej kuli (tg) zależy zarówno od średniej temperatury promieniowania, jak i temperatury oraz prędkości przepływu powietrza.

Choć więc formalnie pomiar dotyczy tylko dwu pochodnych parametrów fizycznych, w rzeczywistości pośrednio uwzględnione jest oddziaływanie znacznie szersze. Podstawą do obliczenia średniej wartości wskaźnika WBGT jest trwający godzinę cykl praca/odpoczynek. Okres ten powinien być najbardziej reprezentatywny dla obciążenia termicznego, tj. odpowiadający największym obciążeniom termicznym (Krasuska, 2007). Dla mikroklimatu gorącego ustalona została dopuszczalna wartość wskaźnika obciążenia termicznego WBGT dla pięciu poziomów metabolizmu organizmu, związanego z wielkością wysiłku fizycznego i wartości te zostały podane w Rozporządzeniu Ministra Pracy i Polityki Społecznej (DU 105, poz. 873, 2009).

Dopuszczalne wartości wskaźnika WBGT odpowiadają takim poziomom ekspozycji, na które narażone mogą być osoby bez szkodliwych skutków zdrowotnych, o ile są zdrowe i ubrane w odzież o izolacyjności cieplnej 0,6 clo. Wielkość wyznaczanego wskaźnika zależy także od stopnia aklimatyzacji pracownika i odczuwalnego ruchu powietrza. Wymagania wskaźnika obciążenia termicznego WBGT przedstawiono w tabeli 3.1. Jeżeli dopuszczalna wartość wskaźnika obciążenia termicznego WBGT nie została przekroczona w reprezentatywnej godzinie pomiaru oznacza to, że pracownik może pracować w tych warunkach całą zmianę roboczą. W tabeli 3.2. przedstawiono klasyfikację poziomów tempa metabolizmu, oraz przykładowe prace dla określonych poziomów metabolizmu. W celu dokonania oceny ryzyka w środowisku gorącym, należy skorzystać z podstawy podanej w tabeli 3.3.

#### Tabela 3.1. Dopuszczalne wartości wskaźnika WBGT

Poziom ciężkości pracy | Poziom metabolizmu w stosunku do jednostki powierzchni skóry [W/m2] | Dopuszczalne wartości WBGT [oC]
Osoba zaaklimatyzowana w środowisku gorącym | Osoba niezaaklimatyzowana w środowisku gorącym
Spoczynek | M ≤ 65 | 33 | 32
Praca lekka | 65 < M ≤ 130 | 30 | 29
Praca umiarkowana | 130 < M ≤ 200 | 28 | 26
Praca ciężka | 200 < M ≤ 260 | nieodczuwalny ruch powietrza | odczuwalny ruch powietrza | nieodczuwalny ruch powietrza | odczuwalny ruch powietrza
25 | 26 | 22 | 23
Praca bardzo ciężka | M > 260 | 23 | 25 | 18 | 20

#### Tabela 3.2. Klasyfikacja poziomów tempa metabolizmu

Klasa | Zakres tempa metabolizmu M | Wartość stosowana przy obliczaniu średniego tempa metabolizmu | Przykłady
w odniesieniu do jednostki powierzchni skóry [W / m2] | przy średniej powierzchni skóry 1,8 m2 [W]
W / m2 | W
0 Spoczynek | M < 65 | M< 117 | 65 | 117 | Spoczynek
1 Małe tempo metabolizmu | 65 < M < 130 | 117 < M < 234 | 100 | 180 | Swobodna pozycja siedząca: lekka praca ręczna (pisanie ręczne, pisanie na maszynie, rysowanie, szycie, księgowanie); praca rąk i ramion (małe narzędzia stolarskie, kontrola, montaż lub sortowanie lekkich materiałów); praca ramieniem i nogą (prowadzenie pojazdu w warunkach normalnych, obsługa przełącznika nożnego lub pedału) Pozycja stojąca: wiercenie (w małych częściach); frezowanie (małych części); nawijanie cewek; skręcanie drobnej armatury; praca z narzędziami o małej mocy; okresowe chodzenie (prędkość do 3,5 km/h).
2 Umiarkowane tempo metabolizmu | 130 < M < 200 | 234 < M < 360 | 165 | 297 | Długotrwała praca dłonią i ramieniem (wbijanie gwoździ, napełnianie); praca kończyną górną i dolną (jazda ciężarówką, traktorem lub sprzętem budowlanymi); praca ramieniem i tułowiem (praca narzędziami pneumatycznymi, łączenie pojazdów, tynkowanie, sporadyczne posługiwanie się umiarkowanie ciężkimi materiałami, pielenie, gracowanie, zbieranie owoców lub warzyw); pchanie lub ciągnięcie lekkich wózków lub taczek; chodzenie z prędkością od 3,5 km/h do 5,5 km/h; kucie mechaniczne.
3 Duże tempo metabolizmu | 200 < M < 260 | 360 < M < 468 | 230 | 414 | Intensywna praca ramieniem i tułowiem: przenoszenie ciężkich materiałów; szuflowanie; kucie ręczne; piłowanie, struganie lub rzeźbienie twardego drewna; ręczne koszenie; kopanie, chodzenie z prędkością od 5,5 km/h do 7 km/h. Pchanie lub ciągnięcie mocno obciążonych wózków ręcznych lub taczek; wyjmowanie odlewów z formy; układanie bloków betonowych.
4 Bardzo duże tempo metabolizmu | M > 260 | M > 468 | 290 | 522 | Bardzo intensywna praca wykonywana w tempie szybkim do maksymalnego; praca z siekierą; intensywne szuflowanie lub kopanie; wchodzenie po schodach, pochylni lub drabinie; szybkie chodzenie małymi krokami, chodzenie z prędkością większą niż 7 km/h.

#### Tabela 3.3. Ocena ryzyka – środowiska gorące

Duże | WBGTwartości zmierzone > WBGTwartości odniesienia
Średnie | WBGTwartości zmierzone ≤ WBGTwartości odniesienia
Małe | WBGTwartości zmierzone ⟪ WBGTwartości odniesienia

Przestrzeganie wymagań dotyczących wskaźnika WBGT zapewnia zabezpieczenie przed przekroczeniem maksymalnej dopuszczalnej temperatury wewnętrznej (38 ºC). Wymagania te nie uwzględniają natomiast ryzyka przekroczenia innych parametrów, takich jak częstość skurczów serca, czy ilość wydzielanego potu. Innym i niewątpliwie dokładniejszym wskaźnikiem obciążenia mikroklimatem gorącym jest ilość potu wyliczona na podstawie równania bilansu wymiany ciepła między człowiekiem a środowiskiem. Metoda ta polega na określeniu przewidywanego obciążenia cieplnego poprzez określenie intensywności pocenia i temperatury wewnętrznej osoby eksponowanej na gorące środowisko PN-EN ISO 7933:2005. Jeśli wyznaczone parametry przekraczają wartości dopuszczalne, wówczas, na podstawie tej normy możliwe jest określenie dopuszczalnego czasu pracy.

# 4 | Odzież ochronna

## 4.1 Wymagania ogólne

W celu zabezpieczenia pracownika przed działaniem czynników gorących powinna być stosowana odpowiednio dobrana do zagrożeń i warunków środowiska pracy odzież ochronna.
odzież stosowana w środowisku pracy, która okrywa lub zastępuje odzież osobistą i która została zaprojektowana w celu zapewnienia ochrony przed jednym lub wieloma zagrożeniami. Nie zalicza się do niej odzieży stosowanej do prac, podczas których występuje jedynie ryzyko intensywnego zabrudzenia lub kontaktu z substancjami chemicznymi, które nie są szkodliwe dla zdrowia. Odzież ochronna zaliczana jest do środków ochrony indywidualnej i powinna być oznaczana znakiem CE.
Odzież ochronna, tak jak pozostałe środki ochrony indywidualnej, powinna spełniać zasadnicze wymagania w zakresie ochrony zdrowia i bezpieczeństwa w odniesieniu do wszystkich zagrożeń, przed którymi ma zapewniać ochronę zgodnie z dyrektywą 89/686/EWG
Dyrektywa 89/686/EWG – dyrektywa dotycząca warunków wprowadzenia na rynek i swobodnego przepływu środków ochrony indywidualnej (ŚOI) między państwami Unii Europejskiej, a także podstawowych wymagań bezpieczeństwa, jakie muszą spełniać ŚOI celem zapewnienia ochrony zdrowia i bezpieczeństwa użytkownikom. Przez pojęcie środek ochrony indywidualnej (ŚOI) rozumie się każde urządzenie lub wyposażenie ochronne przewidziane do noszenia bądź trzymania przez osobę w celu ochrony przed jednym lub wieloma zagrożeniami, które mogą mieć wpływ na jej zdrowia lub bezpieczeństwo. Zgodnie z Dyrektywą, każdy środek ochrony indywidualnej przed wprowadzeniem na rynek powinien zostać poddany ocenie zgodności z zasadniczymi wymaganiami bezpieczeństwa i ergonomii. Warunki i tryb dokonania oceny zgodności ŚOI zależą od rodzaju środka, złożoności jego konstrukcji oraz poziomu zagrożeń, przed którymi ma chronić użytkownika. Uwzględniając te kryteria ŚOI podzielono na trzy kategorie:

- kategoria I - obejmuje ŚOI o prostej konstrukcji, chroniące przed minimalnymi zagrożeniami, w przypadku których projektant uznał, że użytkownik może samodzielnie ocenić poziom skuteczności; oceny ich zgodności dokonuje sam producent; Przykład: środki ochrony indywidualnej przeznaczone do ochrony przed zagrożeniami związanymi z manipulacją gorącymi przedmiotami, która nie naraża użytkownika na temperaturę wyższą niż 50 ºC (rękawice, fartuchy itp.),
- kategoria II - dotyczy ŚOI o konstrukcji pośredniej, tzn. niesklasyfikowanych w kategorii I i III, przeznaczonych do ochrony przed zagrożeniami mogącymi powodować urazy; producent tych wyrobów jest zobowiązany do zgłoszenia ich do oceny przez jednostkę notyfikowaną; Przykład: odzież dla spawaczy,
- kategoria III - obejmuje ŚOI o konstrukcji złożonej, przewidziane do ochrony przed zagrożeniem życia lub zagrożeniami, które mogą powodować poważne i nieodwracalne uszkodzenia zdrowia, a których skutków użytkownik nie może stwierdzić dostatecznie szybko; ich producent oprócz zgłoszenia do oceny przez jednostkę notyfikowaną, powinen wdrożyć oraz uzyskać odpowiedni certyfikat systemu kontroli jakości WE dla wyrobu końcowego wg art. 11A dyrektywy (40 §§ rozporządzenia wdrażającego dyrektywę) lub systemu zapewnienia jakości produkcji WE poprzez monitorowanie wg art. 11B dyrektywy. Przykład: środki ochrony indywidualnej do użytku w środowiskach o wysokiej temperaturze, której skutki oddziaływania są porównywalne do działania powietrza o temperaturze 100 oC lub wyższej, i gdy może występować promieniowanie podczerwone, płomienie lub narażenie na duże rozpryski stopionego metalu.

Dla środków ochrony indywidualnej (ŚOI) kategorii I, pozytywnie ocenionych przez producenta oraz kategorii II i III, zgodnych z typem pozytywnie ocenionym przez jednostkę notyfikowaną, producent lub upoważniony przez niego przedstawiciel wystawia deklarację zgodności WE. Następnie wyrób oznakowuje się symbolem CE, a dla kategorii III dodatkowo podaje się numer jednostki notyfikowanej, która dokonała oceny typu wyrobu wprowadzonego systemu jakości. Oznakowanie CE stanowi potwierdzenie dla użytkownika, że wyrób jest zgodny z dyrektywą 89/686/EWG, a więc bezpieczny w użytkowaniu. W związku z wprowadzeniem nowego rozporządzenia dtyczącego ŚOI, tzn. Rozporządzenia Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) nr 2016/425, środki ochrony indywidualnej zgodne z dyrektywą 89/685/EWG będzie można wprowadzać na rynek tylko do 20 kwietnia 2019 r. Po tym terminie będzie możliwość wprowadzania do obrotu tylko środków ochrony indywidualnej posiadających deklarację zgodności z nowym rozporządzeniem. Pełny tekst Dyrektywy 89/686/EWG dostępny jest na stronie: https://eur-lex.europa.eu/legal-content/PL/TXT/?uri=CELEX:31989L0686
wprowadzoną do prawa polskiego Rozporządzeniem Ministra Gospodarki z dnia 21 grudnia 2005 r. w sprawie zasadniczych wymagań dla środków ochrony indywidualnej
Środek ochrony indywidualnej (ŚOI) - każde urządzenie lub wyposażenie ochronne przewidziane do noszenia bądź trzymania przez osobę w celu ochrony przed jednym lub wieloma zagrożeniami, które mogą mieć wpływ na jej zdrowia lub bezpieczeństwo.
(Dz. U. Nr 259, poz. 2173), lub Rozporządzeniem Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) nr 2016/425 z dnia 9 marca 2016 r.
Rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) nr 2016/425 z dnia 9 marca 2016 r. w sprawie środków ochrony indywidualnej oraz uchylenia dyrektywy Rady 89/686/EWG - rozporządzenie to określa nowe wymagania w zakresie projektowania i produkcji środków ochrony indywidualnej (ŚOI), które mają być udostępniane na rynku, w celu zapewnienia ochrony zdrowia i bezpieczeństwa użytkowników, a także ustanowienia zasad dotyczących swobodnego przepływu ŚOI w Unii. Nowością w stosunku do dyrektywy jest to, iż zakresem stosowania rozporządzenia objęte zostały m.in. środki ochrony indywidualnej (ŚOI) chroniące przed działaniem ciepła przeznaczone do użytku prywatnego, np. rękawice kuchenne. Niniejsze rozporządzenie nakłada na producenta obowiązek przeprowadzenia oceny ryzyka w odniesieniu do produkowanych przez niego ŚOI. Wymagane jest, aby do każdego ŚOI wprowadzanego na rynek producent dołączał kopię deklaracji zgodności UE bądź adres internetowy, pod którym można uzyskać do niej dostęp. Ma to szczególne znaczenie dla potrzeb organów nadzoru rynku.
Nowe rozporządzenie, podobnie jak dyrektywa, przewiduje 3 kategorie środków ochrony indywidualnej. Przynależność ŚOI do określonej kategorii warunkuje wybór procedury oceny zgodności:

- kategoria I - wewnętrzna kontrola produkcji (moduł A),
- kategoria II - badania typu UE (moduł B) oraz badanie zgodności z typem (moduł C),
- kategoria III - badanie typu UE (moduł B) oraz do wyboru:
  - badanie zgodności z typem w oparciu o wewnętrzną kontrolę produkcji oraz nadzorowane kontrole produktów w losowych odstępach czasu (moduł C2),
  - badanie zgodności z typem w oparciu o zapewnienie jakości procesu produkcji (moduł D).

Zgodnie rozporządzeniem, maksymalny okres ważności certyfikatu badania typu UE to 5 lat.
Ważne daty:
31 marca 2016 - Rozporządzenie ŚOI opublikowane w Dz.U. UE. Dyrektywa wciąż obowiązuje.
21 kwietnia 2018 - Rozporządzenie wchodzi w życie. Wprowadzanie do obrotu ŚOI zgodnych z dyrektywą 89/686/EWG ciągle możliwe.
21 kwietnia 2019 - Obowiązuje wyłącznie Rozporządzenie.
21 kwietnia 2023 - Maksymalny okres ważności certyfikatów wydanych na podstawie dyrektywy 89/686/EWG.
Pełny tekst Rozporządzenia Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) nr 2016/425 dostępny jest na stronie internetowej: https://eur-lex.europa.eu/legal-content/PL/TXT/?uri=CELEX%3A32016R0425
w sprawie środków ochrony indywidualnej oraz uchylenia dyrektywy Rady 89/686/EWG (Dz.U. L 81 z 31.03.2016).
Poza zapewnieniem wymaganego poziomu ochrony w zakresie odpowiednich parametrów, odzież ochronna przeznaczona do prac w warunkach zagrożenia czynnikami gorącymi powinna spełniać wymagania ogólne, jednakowe dla wszystkich rodzajów odzieży ochronnej, zawarte w normie PN-EN ISO 13688:
PN-EN ISO 13688 „Odzież ochronna-Wymagania ogólne” – w normie tej określono ogólne wymagania odnośnie właściwości ergonomicznych odzieży ochronnej, jej nieszkodliwości, sposobu oznaczania wielkości, procesu starzenia, kompatybilności z innymi środkami ochrony indywidualnej, a także znakowania oraz informacji, które producent powinien dostarczać wraz z wyrobem. Niniejsza norma może być stosowana tylko i wyłącznie w połączeniu z innymi normami określającymi wymagania dla konkretnego rodzaju odzieży ochronnej.

- żaden materiał zastosowany w odzieży nie może wykazywać szkodliwego działania na zdrowie użytkownika, tzn.
  - rakotwórcze aminy, uwalniane z barwników azowych, nie powinny być wykrywane,
  - wartość pH materiałów odzieży powinna być większa niż 3,5 i mniejsza niż 9,5,
  - zawartość chromu w odzieży skórzanej nie powinna przekraczać 3 mg/kg,
  - wszystkie materiały metalowe, które mogą mieć dłuższy kontakt ze skórą (np. napy, mocowania), powinny charakteryzować się emisją niklu mniejszą niż 0,5 μg/cm2 na tydzień.
- konstrukcja odzieży powinna być ergonomiczna, tzn. powinna ułatwiać prawidłowe dopasowanie do sylwetki i zapewniać, że w przewidywanym czasie użytkowania odzież nie będzie się przesuwać, w określonych warunkach i przy określonym zakresie ruchów i pozycji, które użytkownik może przyjmować w trakcie pracy lub innej aktywności,
- materiały, z których wykonano odzież powinny spełniać co najmniej minimalne wymagania w zakresie właściwości mechanicznych, określone w normach dotyczących konkretnego rodzaju odzieży ochronnej,
- odzież powinna być kompatybilna z innymi środkami ochrony indywidualnej,
- odzież powinna zapewniać komfort użytkowania, tzn.
  - nie powinna mieć szorstkich, ostrych ani twardych powierzchni, które mogą podrażnić skórę lub zranić użytkownika,
  - powinna być tak mocna i luźna, aby nie ograniczała ruchów,
  - jeśli jest to możliwe powinna być wykonana z materiałów o małym oporze przenikania pary wodnej i/lub dużej przepuszczalności powietrza; w przypadku odzieży wykonanej z materiałów nieprzepuszczających pary wodnej (np. aluminizowanych), należy zwrócić uwagę na sposób wentylowania, aby zminimalizować dyskomfort i stres cieplny.
- odzież powinna też spełniać wymagania w zakresie starzenia, tzn. poziomy parametrów ochronnych i użytkowych w przewidywanym okresie użytkowania i po cyklach konserwacji powinny spełniać założone wymagania.

Rodzaj odzieży ochronnej stosowanej przez pracowników na stanowiskach pracy, na których występują zagrożenia związane z gorącem i płomieniem, zależy przede wszystkim od rodzaju i intensywności działania czynników niebezpiecznych na tych stanowiskach.

Wszystkie typy odzieży ochronnej stosowanej na stanowiskach pracy, na których występuje narażenie na czynniki gorące nie powinny się palić ani podtrzymywać palenia po usunięciu płomienia.

Ponadto omawiana grupa odzieży, w zależności od przeznaczenia, powinna spełniać przynajmniej jedno z następujących wymagań:

- chronić przed przenoszeniem ciepła w kierunku do ciała użytkownika (na drodze promieniowania, konwekcji i kontaktu z gorącą powierzchnią),
- być odporna na działanie drobnych i dużych rozprysków stopionego metalu,
- chronić przed zapaleniem w przypadku kontaktu z drobnymi lub dużymi rozpryskami stopionego metalu oraz gorącymi przedmiotami,
- chronić przed skutkami cieplnymi oddziaływania łuku elektrycznego.

Przykłady odzieży ochronnej stosowanej przez różne grupy zawodowe w warunkach zagrożenia czynnikami gorącymi i płomieniem przedstawiono na rys. 4.1.

Rys. 4.1.Przykłady odzieży ochronnej stosowanej przez: a) strażaków podczas akcji przeciwpożarowych, b) spawaczy, c) pracowników przemysłu (np. hutników)

## 4.2. Metody badań i parametry charakteryzujące odporność odzieży ochronnej na działanie czynników gorących

Właściwości ochronne materiałów stosowanych na odzież w zależności od różnych czynników gorących są zdefiniowane za pomocą parametrów odpowiednich do występujących czynników niebezpiecznych i określane na podstawie badań według metod ujętych w normach. Charakterystyka tych parametrów ochronnych i metod ich wyznaczania została zaprezentowana poniżej.

Zgodnie z obowiązującymi wymaganiami norm europejskich niżej wymienione parametry są wyznaczane przed konserwacją oraz po określonej liczbie cykli konserwacji, wskazanej przez producenta, co ma swoje odzwierciedlenie w oznakowaniu i instrukcji użytkowania, w której wskazuje się dopuszczalną liczbę cykli konserwacji odzieży.

### Odporność materiału na zapalenie

Metoda badania wg PN-EN ISO 15025 „Odzież ochronna – Ochrona przed płomieniem – Metoda badania ograniczonego rozprzestrzeniania płomienia”.

Podstawowym wymaganiem odnoszącym się do odzieży ochronnej przeznaczonej do prac w warunkach zagrożenia czynnikami gorącymi i płomieniem jest odporność materiału ochronnego na zapalenie.

Metoda badania odporności na zapalenie w odniesieniu do odzieży ochronnej polega na poddawaniu próbek materiału ochronnego działaniu małego płomienia z palnika gazowego przez czas 10 s. Procedura ta obowiązuje również dla wszystkich akcesoriów i elementów odzieży ochronnej.

Badanie materiałów odzieżowych i szwów występujących w odzieży może odbywać się metodą A (rys. 4.2a) lub metodą A i B (rys. 4.2b) w zależności od wymagań normy dotyczącej określonego rodzaju odzieży ochronnej. Każda z tych norm podaje własne wymagania w zakresie odporności na zapalenie, co zostanie omówione w kolejnych podrozdziałach.

Metoda A
(działanie płomieniem na powierzchnię materiału)
Metoda B
(działanie płomieniem na krawędź próbki materiału)
Rys. 4.2.Przebieg badania odporności materiału na zapalenie: a) metodą A, b) metodą B

### Odporność materiału na ciepło (wysoką temperaturę)

Metoda badania wg ISO 17493 „Clothing and equipment for protection against heat – Test method for convective heat resistance using a hot air circulating oven”. Materiały, elementy i akcesoria występujące w odzieży ochronnej umieszcza się w piecu laboratoryjnym nagrzanym do temp. (180 ± 5) °C lub (260 ± 5) °C na okres 5 min, po którym ocenia się ich zachowanie oraz wykurcz.

### Odporność materiału na przenikanie ciepła konwekcyjnego

Metoda badania wg PN-EN ISO 9151 „Odzież chroniąca przed czynnikami gorącymi i płomieniem – Wyznaczanie przenikania ciepła przy działaniu płomienia”.
Odporność na ciepło konwekcyjne wyraża się za pomocą wskaźnika przenikania ciepła (HTI24).
Wskaźnik przenikania ciepła (HTI24) – jest to czas wzrostu temperatury kalorymetru o 24°C pod próbką poddaną działaniu strumienia ciepła od płomienia. Wskaźnik ten podawany jest w sekundach [s]. Wskaźnika ten wyznaczany jest podczas badania, które polega na poddawaniu poziomo umieszczonej próbki pojedynczego materiału lub układu materiałów działaniu strumienia cieplnego o gęstości 80 kW/m2, pochodzącego od płomienia z palnika gazowego umieszczonego pod próbką. Przenikające przez próbkę ciepło mierzy się za pomocą kalorymetru miedziowego, będącego w bezpośrednim kontakcie z próbką. Przebieg badania przedstawiono na rys. 4.3. Rys. 4.3.Przebieg badania odporności materiału na ciepło konwekcyjne (od płomienia)

### Odporność materiału na promieniowanie cieplne

Metoda badania wg PN-EN ISO 6942 „Odzież ochronna – Ochrona przed gorącem i ogniem – Metoda badania: Ocena materiałów i zastawów materiałów poddanych działaniu promieniowania cieplnego”.
Odporność materiału na promieniowanie cieplne najczęściej bada się metodą B opisaną w ww. normie. Próbkę badanego materiału lub układu materiałów nakłada się na czoło kalorymetru miedzianego i poddaje działaniu promieniowania cieplnego o gęstości strumienia równej 20 kW/m2 lub 40 kW/m2 oraz rejestruje czas wzrostu temperatury kalorymetru miedzianego znajdującego się za próbką i będącego w bezpośrednim z nią kontakcie o 12 °C i 24 °C. Przebieg badania przedstawiono na rys. 4.4. Rys. 4.4.. Stanowisko i przebieg badania odporności materiału na przenikanie promieniowania cieplnego

Współczynnik przenoszenia ciepła RHTI12 – jest to czas wzrostu temperatury kalorymetru o 12 °C, wyrażony w sekundach.

Współczynnik przenoszenia ciepła RHTI24 – jest to czas wzrostu temperatury kalorymetru o 24 °C, wyrażony w sekundach.

### Odporność materiału na działanie dużych rozprysków stopionych metali

Metoda badania wg PN-EN ISO 9185 „Odzież ochronna – Ocena odporności materiałów na działanie rozprysków stopionego metalu”.
Badanie polega na wylaniu pewnej ilości stopionego metalu na próbkę pojedynczego materiału lub układu materiałów, którą umieszcza się na małej ramce pod określonym kątem do płaszczyzny poziomej. Bezpośrednio pod badaną próbką umieszcza się specjalną folię PVC. Podczas badania wyznacza się najmniejszą masę stopionego metalu, która po wylaniu na próbkę powoduje uszkodzenie umieszczonej pod nią folii PVC. Do badań stosuje się aluminium, miedź, żelazo, stal lub inne metale. Przebieg badania odporności materiału na działanie rozprysków stopionego żelaza przedstawiono na rys. 4.5.
Rys. 4.5.. Przebieg badania odporności materiału na działanie rozprysków stopionego żelaza

### Odporność materiału na działanie drobnych rozprysków stopionych metali

Metoda badania wg ISO 9150 „Protective clothing – Determination of behaviour of materials on impact of small splashes of molten metal”.
Badanie polega na poddaniu pionowo umieszczonej próbki materiału, pod którą umieszczony jest czujnik temperatury, działaniu kropli stali stopionej w płomieniu palnika acetylenowo-tlenowego. Wynikiem badania jest liczba kropli stopionego metalu działająca na jeden punkt próbki, konieczna do uzyskania wzrostu temperatury czujnika umieszczonego pod próbką o 40 ºC.

### Odporność materiału na ciepło kontaktowe

Metoda badania wg PN-EN ISO 12127-1 „Odzież chroniąca przed ciepłem i płomieniem – Wyznaczanie przenikania ciepła kontaktowego przez odzież ochronną lub materiały na nią przeznaczone – Część 1: Ciepło kontaktowe wytwarzane przez cylinder grzejny”.
Próbkę pojedynczego materiału lub układu materiałów umieszcza się na kalorymetrze i poddaje kontaktowi z cylindrem grzejnym nagrzanym do temperatury, której wartość mieści się w zakresie 100–500 °C. Wynikiem badania jest czas progowy, tt, tj. czas od momentu pierwszego kontaktu z cylindrem grzejnym do chwili, gdy temperatura kalorymetru wzrośnie o 10 °C w porównaniu z wartością początkową. Stanowisko do badania odporności materiału na przenikanie ciepła kontaktowego przedstawiono na rys. 4.6. Rys. 4.6.Stanowisko do badania odporności materiału na ciepło kontaktowe

### Odporność termiczna na działanie łuku elektrycznego

a) PN-EN 61482-1-1 „Prace pod napięciem – Odzież ochronna przed zagrożeniami termicznymi spowodowanymi łukiem elektrycznym – Część 1-1: Metody badań – Metoda 1 – Określanie parametrów łuku (ATPV i EBT50) dla materiałów trudnopalnych”. lub
b) PN-EN 61482-1-2 „Prace pod napięciem – Odzież chroniąca przed zagrożeniami spowodowanymi termicznymi spowodowanymi łukiem elektrycznym – Część 1-2: Metody badań – Metoda 2: Określenie klasy ochrony przed łukiem elektrycznym materiałów i odzieży przy zastosowaniu wymuszonego i ukierunkowanego łuku elektrycznego (komora probiercza)”.
Zgodnie z PN-EN 61482-1-1 odzież ochronna powinna charakteryzować się minimalnym wskaźnikiem odporności na działanie łuku ATPV = 167,5 kJ/m2 (4 cal/cm2). Im wyższa jest wartość ATPV, tym lepsza jest odporność termiczna odzieży w warunkach wyższej wartości energii łuku (wyższa wartość prądu, dłuższy czas ekspozycji).
W PN-EN 61842-1-2 określono metody badania materiałów włókienniczych i ich układów oraz odzieży, podczas działania wymuszonego i kierunkowego łuku elektrycznego w obwodzie o niskim napięciu (badanie wykonywane jest w komorze probierczej). W celu określenia przydatności odzieży ochronnej do zagrożeń spowodowanych wystąpieniem łuku elektrycznego konieczne jest przeprowadzenie badania materiałów oraz odzieży z uwzględnieniem wszystkich dodatków, nici, zapięć i innych akcesoriów. Wynik uzyskany z badania decyduje o klasie ochrony przed łukiem elektrycznym. Odzież spełnia klasę 1 (badanie przy natężeniu prądu zwarciowego 4 kA) lub klasę 2 (badanie przy natężeniu prądu zwarciowego 7 kA) w zależności od wynikowej ochrony przed zagrożeniem cieplnym spowodowanym łukiem elektrycznym. Badanie materiałów i odzieży pod kątem określenia klasy ochrony przed łukiem elektrycznym zgodnie z PN-EN 6148-1-2 wykonuje się przy następującej charakterystyce łuku elektrycznego w komorze probierczej:

- Napięcie prądu:400 V a.c. ± 5%
- Natężenie prądu:Klasa 1: 4 kA ± 5%
  Klasa 2: 7 kA ± 5%
- Czas działania łuku:500 ms ± 5%
- Częstotliwość:Badanie powinno być realizowane przy częstotliwości (50 ± 0,1) Hz lub (60 ± 0,12) Hz.

Podczas badania ocenia się zachowanie materiałów (kryteria akceptacji przedstawiono w tabeli 4.1.), a następnie odzieży i jej wszystkich elementów dla tej samej klasy.

#### Tabela 4.1. Kryteria oceny materiałów i odzieży

Parametr | Kryterium
Czas palenia po ustąpienu łuku | ≤ 5s
Topienie | Brak stopienia po stronie wewnętrznej
Powstawanie dziur | Brak dziur o średnicy większej niż 5 mm w każdym kierunku (w najbardziej wewnętrznej warstwie)
Strumień ciepła | Osiem pomiarów strumienia przenikania ciepła poniżej krzywej Stolla/Chianta (wartości Eit i tmax)

gdzie:

Eit - energia wyładowania [kJ/m2], - energia cieplna wytworzona na jednostce powierzchni w wyniku wystąpienia łuku elektrycznego; zmierzona jako proporcjonalny wzrost temperatury szczytowej Tp czujnika kalorymetru

tmax - czas do osiągnięcia maksymalnego przyrostu temperatury [s] - czas obliczany od rozpoczęcia się procesu inicjacji łuku elektrycznego do czasu, w którym osiągany jest maksymalny przyrost temperatury

Krzywa Stoll’a/Chianta bazująca na całkowitych wartościach ciepła, przedstawiająca odporność ludzkiej skóry na ciepło i oparzenia drugiego stopnia.

## 4.3. Odzież ochronna dla pracowników przemysłu narażonych na działanie czynników gorących i płomienia

Wymagania odnośnie odzieży ochronnej dla pracowników przemysłu narażonych na działanie czynników gorących (z wyłączeniem gorących cieczy) zawarte są w normie PN-EN ISO 11612. Wymaganiami tej normy objęte są ubrania, kombinezony, jak również kaptury, getry i osłony na buty, natomiast inne rodzaje ochron, np. ochrony głowy, rąk i stóp są z niej wyłączone. Odzież ochronna spełniająca wymagania tej normy zapewnia ochronę przed krótkim kontaktem z płomieniem oraz co najmniej jednym rodzajem czynnika gorącego (ciepło konwekcyjne, promieniowanie cieplne, ciepło kontaktowe, duże rozpryski płynnego metalu) lub kombinacją tych czynników. Znak graficzny odzieży chroniącej przed czynnikami gorącymi i płomieniem przedstawiono na rys. 4.7., natomiast przykłady tego typu odzieży zamieszczono na rys. 4.8.

Rys. 4.7.Znak graficzny odzieży chroniącej przed czynnikami gorącymi i płomieniem
Rys. 4.8.Przykłady odzieży ochronnej stosowanej przez pracowników przemysłu podczas narażenia na działanie czynników gorących i płomienia

### Wymagania materiałowe

Odporność odzieży na zapalenie i każdy rodzaj czynnika gorącego określana jest za pomocą kodu literowego:

- odporność na zapalenie – A1 lub A1+A2
- odporność na ciepło konwekcyjne – B,
- odporność na promieniowanie cieplne – C,
- odporność na duże rozpryski płynnych metali: aluminium – D, żelazo – E,
- odporność na ciepło kontaktowe – F.

Odporność odzieży na każdy z w/w czynników podawana jest w poziomach skuteczności, przy czym wyższy poziom skuteczności oznacza wyższy poziom ochronny wyrobu.

Odzież chroniąca przed czynnikami gorącymi powinna zawsze charakteryzować się ograniczoną zdolnością do rozprzestrzeniania płomienia, co oznacza, że podczas badania odporności na zapalenie zgodnie z metodą A i opcjonalnie metodą B, podanymi w normie PN-EN ISO 15025 PN-EN ISO 15025 „Odzież ochronna - Ochrona przed płomieniem - Metoda badania ograniczonego rozprzestrzeniania płomienia” – norma ta przedstawia dwie metody badania ograniczonego rozprzestrzeniania płomienia w przypadku próbek materiałów włókienniczych i wyrobów przemysłowych, tzn. metodę zapalenia powierzchniowego i metodę zapalenie dolnej krawędzi. W obu metodach próbki poddaje się działaniu małego, ograniczonego płomienia. Wyniki tych badań nie mają zastosowania w sytuacjach, kiedy dostęp powietrza jest ograniczony lub występuje narażenie na działanie rozległych źródeł intensywnego ciepła. Metody te nie są również odpowiednie dla materiałów topiących się lub ulegających znacznemu wykurczowi. każda z badanych próbek materiałów, szwów oraz akcesoriów zastosowanych w odzieży musi spełniać nw. wymagania:
Metoda A

- próbka nie powinna się palić do swoich krawędzi
- próbka nie powinna się topić ani dawać płonących lub stopionych szczątków
- czas dalszego palenia powinien być ≤ 2s
- czas dalszego żarzenia powinien być ≤ 2s
- w próbce nie może utworzyć się dziura

Poziom skuteczności odzieży A1
Metoda B (opcjonalnie)

- próbka nie powinna się palić do swoich krawędzi
- próbka nie powinna się topić ani dawać płonących lub stopionych szczątków
- czas dalszego palenia powinien być ≤ 2s
- czas dalszego żarzenia powinien być ≤ 2s

Poziom skuteczności odzieży A2
Poziom skuteczności odzieży A1+A2

Odzież ochronna charakteryzująca się ograniczoną zdolnością do rozprzestrzeniania płomienia powinna być zgodnie z normą PN-EN ISO 11612 oznaczona kodem A1 (jeżeli materiały i szwy występujące w odzieży były badane metodą powierzchniowego kontaktu płomienia z materiałem i spełniają wymagania zestawione powyżej w lewej ramce) lub kodem A1+A2 (jeżeli materiały i szwy zastosowane w odzieży były dodatkowo badane metodą zapalenia krawędzi i spełniają wymagania zestawione powyżej w lewej i prawej ramce). Kod A2 nie może występować samodzielnie, lecz tylko i wyłącznie w połączeniu z kodem A1. Szwy podczas badania nie powinny się zapalić i powinny zachować ciągłość. Najwyższy poziom ochrony zapewnia odzież oznaczona kodem A1+A2, niższy poziom ochrony to odzież oznaczona kodem A1.

Oprócz odporności na zapalenie, obowiązkowym wymaganiem w przypadku odzieży chroniącej przed czynnikami gorącymi i płomieniem jest odporność na ciepło (wysoką temperaturę). Żaden z materiałów i akcesoriów zastosowanych w odzieży po poddaniu 5-minutowemu działaniu temperatury (180 ± 5) ºC zgodnie z normą ISO 17493 ISO 17493 „Clothing and equipment for protection against heat -- Test method for convective heat resistance using a hot air circulating oven” – norma ta opisuje metodę badania odporności materiałów, akcesoriów i sprzętu ochronnego na działanie wysokiej temperatury. Opisana metoda jest przeznaczona do oceny fizycznych zmian zachodzących w materiale przy danej temp. ekspozycji. Materiały oceniane są pod względem określonych, widocznych zmian, w tym wartości wykurczu. nie powinien się zapalić, stopić ani skurczyć o więcej niż 5%. Opcjonalnie badanie może być prowadzone w temp. (260 ± 5) ºC, wówczas materiały nie powinny się skurczyć o więcej niż 10%. W przypadku spełnienia tego wymagania, informacja o odporności na taką temperaturę powinna pojawić się w instrukcji dla użytkownika.
Wyroby odzieżowe i/lub układy odzieżowe przeznaczone do ochrony przed ciepłem konwekcyjnym powinny charakteryzować się przynajmniej poziomem skuteczności B1 wg tabeli 4.2. (badanie wg normy PN-EN ISO 9151). PN-EN ISO 9151 „Odzież chroniąca przed czynnikami gorącymi i płomieniem – Wyznaczenie przenikania ciepła przy działaniu płomienia” – w normie tej opisano metodę wyznaczania przenikania ciepła przez materiały lub zestawy materiałów stosowane w odzieży ochronnej. Materiały mogą być następnie klasyfikowane poprzez porównanie wartości wskaźnika przenikania ciepła, który jest wskaźnikiem względnej przenikalności ciepła w określonych warunkach badania. Wskaźnik przenikania ciepła nie powinien być rozpatrywany jako pomiar czasu trwania ochrony zapewnianej przez badane materiały w rzeczywistych warunkach użytkowania.

#### Tabela 4.2. Poziomy skuteczności odzieży chroniącej przed ciepłem konwekcyjnym (PN-EN ISO 11612)

Poziomy skuteczności | Wskaźnik przenikania ciepła HTI24 [s]
min | max
B1 | 4,0 | < 10,0
B2 | 10,0 | < 20,0
B3 | 20,0 |

Wyroby odzieżowe i/lub układy odzieżowe, które są przeznaczone do ochrony przed promieniowaniem cieplnym , powinny charakteryzować się przynajmniej poziomem skuteczności C1 wg tabeli 4.3., przy gęstości promieniowania cieplnego równego 20 kW/m2 (badanie wg normy PN-EN ISO 6942,
PN-EN ISO 6942 „Odzież ochronna – Ochrona przed gorącem i ogniem – Metoda badania: Ocena materiałów i zestawów materiałów poddanych działaniu promieniowania cieplnego” – norma ta opisuje 2 metody (metodę A i metodę B) do określania zachowania się materiałów na odzież ochronną, poddanych działaniu promieniowania cieplnego. Metoda A służy do wizualnej oceny wszelkich zmian zachodzących w materiale po działaniu promieniowania cieplnego. Natomiast w metodzie B określa się ochronny wpływ materiałów. Materiały mogą być testowane za pomocą obu metod lub tylko jedną z nich.
metoda B).

#### Tabela 4.3. Poziomy skuteczności odzieży chroniącej przed promieniowaniem cieplnym (PN-EN ISO 11612)

Poziomy skuteczności | Wskaźnik przenoszenia ciepła RHTI24 [s]
min | max
C1 | 7,0 | < 20,0
C2 | 20,0 | < 50,0
C3 | 50,0 | < 95,0
C4 | 95,0 |

Wyroby odzieżowe i/lub układy odzieżowe przeznaczone do ochrony przed rozpryskami stopionego aluminium powinny charakteryzować się przynajmniej poziomem skuteczności D1 wg tabeli 4.4. (badanie wg normy PN-EN ISO 9185).

PN-EN ISO 9185 „Odzież ochronna – Ocena odporności materiałów na działanie rozprysków stopionego metalu” – w normie tej określono metodę badania i oceny odporności materiałów przeznaczonych na odzież ochronną na działanie rozprysków płynnego metalu, tj. stopionego: aluminium, kriolitu, miedzi, żelaza i stali. Zwrócono uwagę na to, że właściwa odporność materiałów na rozpryski ciekłego metalu nie gwarantuje właściwej odporności na kontakt z cząsteczką stałą (żużel), co może mieć miejsce w czasie procesu produkcyjnego.
Podczas wykonywania badania próbki nie mogą się zapalić.

#### Tabela 4.4. Poziomy skuteczności odzieży chroniącej przed rozpryskami stopionego aluminium (PN-EN ISO 11612)

Poziomy skuteczności | Wskaźnik rozprysku płynnego aluminium [g]
min | max
D1 | 100 | < 200
D2 | 200 | < 350
D3 | 350 |

Wyroby odzieżowe i/lub układy odzieżowe przeznaczone do ochrony przed rozpryskami stopionego żelaza powinny mieć przynajmniej poziomem skuteczności E1 wg tabeli 4.5 (badanie wg normy PN-EN ISO 9185).

PN-EN ISO 9185 „Odzież ochronna – Ocena odporności materiałów na działanie rozprysków stopionego metalu” – w normie tej określono metodę badania i oceny odporności materiałów przeznaczonych na odzież ochronną na działanie rozprysków płynnego metalu, tj. stopionego: aluminium, kriolitu, miedzi, żelaza i stali. Zwrócono uwagę na to, że właściwa odporność materiałów na rozpryski ciekłego metalu nie gwarantuje właściwej odporności na kontakt z cząsteczką stałą (żużel), co może mieć miejsce w czasie procesu produkcyjnego.
Podczas wykonywania badania próbki nie mogą się zapalić.

#### Tabela 4.5. Poziomy skuteczności odzieży chroniącej przed rozpryskami stopionego żelaza (PN-EN ISO 11612)

Poziomy skuteczności | Wskaźnik rozprysku płynnego żelaza [g]
min | max
E1 | 60 | < 120
E2 | 120 | < 200
E3 | 200 |

W podobny sposób powinny być przedstawiane poziomy skuteczności odzieży chroniącej przed rozpryskami innych metali.

Wyroby odzieżowe i/lub układy odzieżowe przeznaczone do ochrony przed ciepłem przenoszonym przy kontakcie z gorącą powierzchnią czy przedmiotem powinny charakteryzować się przynajmniej poziomem skuteczności F1 wg tabeli 4.6, przy temp. 250 ºC (badanie wg normy PN-EN ISO 12127-1).

#### Tabela 4.6. Poziomy skuteczności: ciepło kontaktowe (PN-EN ISO 11612)

Poziomy skuteczności | Czas progowy [s]
min | max
F1 | 5,0 | < 10,0
F2 | 10,0 | < 15,0
F3 | 15,0 |

Parametry ochronne oraz wytrzymałościowe odzieży chroniącej przed czynnikami gorącymi, wyznaczane są po co najmniej 5 cyklach prania lub czyszczenia chemicznego, jeżeli producent deklaruje, że wyrób może być prany lub czyszczony chemicznie. Jeżeli producent deklaruje wyższą liczbę cykli prania, wszystkie parametry ochronne i użytkowe odzieży są sprawdzane po tej liczbie prań, a na oznakowaniu odzieży powinien pojawić się symbol prania lub czyszczenia z dopuszczalną liczbą prań. Badanie w zakresie odporności na zapalenie jako jedyne należy wykonać zarówno przed, jak i po cyklach konserwacji.

### Wymagania konstrukcyjne

Odzież chroniąca przed czynnikami gorącymi powinna spełniać określone wymagania konstrukcyjne, szczególne dotyczy to odzieży przeznaczonej do ochrony przed rozpryskami stopionych metali :

- powinna zakrywać górę i dół tułowia, szyję, ramiona i nogi, może ją stanowić kombinezon lub dwuczęściowe ubranie,
- bluza odzieży musi być na tyle długa i szeroka, by przykrywała górę spodni nawet wtedy, gdy użytkownik unosi obie ręce nad głowę lub pochyla sięgając opuszkami palców do ziemi, a nogawki spodni były na tyle długie, by zachodziły na obuwie. Jednocześnie nadgarstki, przedramiona i kostki nóg powinny być przykryte podczas wykonywania tych ruchów - wymaganie to dotyczy również odzieży jednoczęściowej,
- jeśli w odzieży występują kieszenie powinny one spełniać następujące wymagania:
  - powinny być wykonane z materiałów o właściwościach trudnopalnych, odpornych na ciepło przy temp. (180 ± 5) ºC,
  - kieszenie nakładane powinny być wykonane z materiałów o takich samych właściwościach jak reszta wyrobu,
  - zewnętrzne kieszenie, poza bocznymi kieszeniami poniżej talii, których kąt odchylenia od szwu nie jest większy niż 10°, powinny zostać przykryte klapkami o co najmniej 20 mm szerszymi niż otwór kieszeni, aby uniemożliwiać włożenie klapki do wnętrza kieszeni,
- wszystkie otwory w odzieży powinny być zaprojektowane w sposób zabezpieczający przed przedostaniem się ciepła, płomienia lub gorącego materiału; ponadto otwory znajdujące się na przodzie odzieży powinny dać się zamknąć na całej długości przez odpowiednie zachodzenie materiałów,
- zapięcia należy projektować tak, aby:
  - umożliwiły szybkie zdjęcie odzieży w przypadku wystąpienia zagrożenia,
  - klapka ochronna znajdowała się na zewnątrz wyrobu odzieżowego,
  - maksymalna odległość między zapięciami (np. guzikami) powinna wynosić 150 mm,
  - jeżeli użyto zamków błyskawicznych, to suwak powinien być tak zaprojektowany, aby po zapięciu nie otwierał się samoczynnie,
  - obwody mankietów rękawów i nogawek może być regulowana za pomocą zapięć, ale mankiety nie mogą mieć wywinięć,
  - otwór na szyję powinien być zapinany,
  - spodnie mogą mieć boczne rozcięcia, ale powinny być one zapinane, a zapięcia i rozcięcia powinny być przykryte,
- nakładane szwy na zewnętrznej stronie wyrobu odzieżowego powinny być uformowane tak, aby warstwa górna materiału przykrywała warstwę dolną,
- jeśli w odzieży występują plisy (zakładki), to powinny być one zabezpieczone przed zatrzymywaniem się stopionego metalu, np. poprzez wykonanie skośnych przeszyć,
- akcesoria przenikające materiał zewnętrzny odzieży nie mogą mieć kontaktu z najbardziej wewnętrzną powierzchnią odzieży.

Dodatkową ochronę dla określonych powierzchni ciała mogą zapewnić określone wyroby odzieżowe, np. osłona szyi, kaptury, rękawy, fartuch, getry przeznaczone do stosowania wraz z ubraniem ochronnym.

Badanie skuteczności wyrobów odzieżowych ochronnych zapewniających ochronę wybranych partii ciała, powinno odbywać się na kompletnym zestawie materiałów. Dodatkowa odzież ochronna, taka jak kaptury, rękawy, fartuchy i getry, powinna okrywać zamierzone powierzchnie, jeżeli jest noszona z ubiorem odpowiedniej wielkości i powinna także spełniać wymagania omawianej normy międzynarodowej.

### Znakowanie odzieży

Znakowanie odzieży chroniącej przed czynnikami gorącymi i płomieniem powinno zawierać następujące informacje:

1. nazwę, znak handlowy lub inne składniki rozpoznawcze producenta lub jego autoryzowanego przedstawiciela,
2. oznaczenie typu wyrobu, nazwę handlową lub kod,
3. oznaczenie wielkości za pomocą piktogramu (rys. 4.7),

Odzież ochronna powinna być znakowana zgodnie z jej wielkością opartą na wymiarach ciała zmierzonych w centymetrach. Sposoby mierzenia i oznaczania wymiarów powinny być zgodne z PN-EN 13402-1:2002. Określenie wielkości każdej sztuki odzieży powinno obejmować wymiary kontrolne podane w tabeli 4.7.

#### Tabela 4.7. Wymiary ciała do wymiarowania odzieży ochronnej

Nr | Odzież ochronna | Wymiary kontrolne
1 | kurtka, płaszcz, kamizelka | obwód klatki piersiowej lub biustu i wysokość
2 | spodnie | obwód pasa i wysokość
3 | kombinezon | obwód klatki piersiowej lub biustu i wysokość
4 | fartuchy | obwód pasa lub klatki piersiowej, lub biust o wysokość
5 | sprzęt ochronny (np. nakolanniki, ochrony pleców itd.) | obwód klatki piersiowej lub biustu, lub pasa, lub wysokość, lub masa ciała, lub odległość od pasa do pasa nad ramieniem

Minimalne wymagania dla ubrań, kurtek i płaszczy
Minimalne wymagania dla spodni
Rys. 4.9. Przykłady oznaczania wielkości dla ubrań, kurtek, płaszczy spodni (wymiary w cm)

4. numer i rok wydania normy przedmiotowej EN ISO 11612:2015
5. znak graficzny określający rodzaj zagrożenia i poziomy skuteczności,

   Obok lub poniżej znaku graficznego określającego rodzaj zagrożenia (rys. 4.9) powinny być podane kody literowe wraz z liczbami oznaczające poziomy skuteczności odzieży:

   - A1 lub A1+A2 – odporność na zapalenie,
   - B1, ... lub B3 – odporność na ciepło konwekcyjne,
   - C1, ... lub C4 – odporność na promieniowanie cieplne,
   - D1, ... lub D3 – odporność na rozpryski stopionego aluminium,
   - E1, ... lub E3 – odporność na rozpryski stopionego żelaza,
   - F1, ... lub F3 – odporność na ciepło kontaktowe.
6. znak CE

   Znak CE stanowi potwierdzenie, że dany wyrób jest zgodny z mającymi zastosowanie zasadniczymi wymaganiami zawartymi odpowiednim unijnym prawodawstwie harminizacyjnym. W przypadku środków ochrony indywidualnej - w dyrektywie 89/686/EWG (dotyczącej środków ochrony indywidualnej) lub Rozporządzeniu Parlamentu Europejskiego i Rady UE nr 2016/425 (w sprawie środków ochrony indywidualnej oraz uchylenia dyrektywy 89/686/EWG). Przy odzieży zaliczanej do kategorii III, przy znaku CE umieszczony jest numer identyfikacyjny jednostki notyfikowanej, która ocenia zgodność produkowanej odzieży z typem, na podstawie kontroli produktów w losowych odstępach czasu lub w oparciu o ocenę systemu zapewnienia jakości procesu produkcji środków ochrony indywidualnej (według artykułu 11A lub 11B z dyrektywy 89/686/EWG albo modułu C2 lub modułu D z rozporządzenia nr 2016/425).

7. znak graficzny informujący, że należy zapoznać się z instrukcją użytkowania (opcjonalnie),

   Jeżeli producent chce wskazać na etykiecie zamocowanej na wyrobie, że jego instrukcja powinna być uwzględniona, wówczas powinien umieścić tam znak graficzny taki jak na rys. 4.10.

   Rys. 4.10. Znak graficzny informujący, że należy zapoznać się z instrukcją użytkowania
8. znaki graficzne konserwacji,

   Instrukcje prania i czyszczenia powinny być podane zgodnie z normą PN-EN ISO 3758:2012. Jeżeli odzież ochronna może być prana przemysłowo, wówczas powinno być to podane w oznakowaniu sposobu konserwacji. Jeżeli pod symbolem prania wodnego lub czyszczenia chemicznego brak jest wskazania ilości cykli konserwacji, oznacza to, że odzież zachowuje właściwości ochronne i użytkowe jedynie do 5 cykli prania. Jeżeli istnieją szczególne wymagania dotyczące oznaczenia maksymalnej liczby czyszczeń, wtedy ich największa liczba powinna być podana po skrócie "max", tuż obok oznakowania sposobu konserwacji, np. max 25. Jeśli odzież ochronna jest przeznaczona do jednorazowego użycia, powinna być oznaczona zdaniem ostrzegającym „Nie używać powtórnie”.

9. charakterystykę materiału, z którego wykonano odzież,
10. datę produkcji odzieży,
11. nr partii lub serii.

Przykład znakowania odzieży ochronnej spełniającej wymagania normy PN-EN ISO 11612 przedstawiono poniżej na rys. 4.11.

Rys. 4.11. Przykład znakowania odzieży chroniącej przed czynnikami gorącymi i płomieniem zgodnie z normą PN-EN ISO 11612

## 4.4. Odzież ochronna dla spawaczy

Odzież ochronna dla spawaczy powinna spełniać wymagania normy PN-EN ISO 11611.
PN-EN ISO 11611 „Odzież ochronna do stosowania podczas spawania i w procesach pokrewnych” - norma ta przedstawia minimalne podstawowe wymagania i metody badań odzieży ochronnej przeznaczonej dla spawaczy lub pracowników wykonujących czynności pokrewne o podobnym ryzyku, w tym fartuchów, rękawów itp. oraz ochron stóp jedynie w postaci getrów i ochron głowy jedynie w postaci kapturów. Ten typ odzieży przeznaczony jest do ochrony przed rozpryskami stopionego metalu, krótkotrwałym kontaktem z płomieniem, promieniowaniem cieplnym, pochodzącym od łuku elektrycznego, używanym do spawania lub procesów pokrewnych oraz w celu zminimalizowania możliwości szoku występującego podczas krótkotrwałego przypadkowego kontaktu z przewodem elektrycznym pod napięciem do 100 V, w normalnych warunkach i podczas spawania. Norma ta przedstawia również wytyczne dotyczące doboru rodzaju odzieży dla spawaczy w zależności od rodzaju wykonywanych czynności.
Odzież ta przeznaczona jest do ochrony użytkownika przed rozpryskami (małych kropli stopionego metalu), krótkotrwałym kontaktem z płomieniem, promieniowaniem cieplnym od łuku elektrycznego. Odzież ta minimalizuje również ryzyko porażenia prądem elektrycznym w razie przypadkowego, krótkotrwałego kontaktu z przewodami elektrycznymi pod napięciem do ok. 100 V prądu stałego w normalnych warunkach spawania. Znak graficzny odzieży ochronnej dla spawaczy przedstawiono na rys. 4.12.
Rys. 4.12.Znak graficzny odzieży ochronnej dla spawaczy
Norma PN-EN ISO 11611
PN-EN ISO 11611 „Odzież ochronna do stosowania podczas spawania i w procesach pokrewnych” - norma ta przedstawia minimalne podstawowe wymagania i metody badań odzieży ochronnej przeznaczonej dla spawaczy lub pracowników wykonujących czynności pokrewne o podobnym ryzyku, w tym fartuchów, rękawów itp. oraz ochron stóp jedynie w postaci getrów i ochron głowy jedynie w postaci kapturów. Ten typ odzieży przeznaczony jest do ochrony przed rozpryskami stopionego metalu, krótkotrwałym kontaktem z płomieniem, promieniowaniem cieplnym, pochodzącym od łuku elektrycznego, używanym do spawania lub procesów pokrewnych oraz w celu zminimalizowania możliwości szoku występującego podczas krótkotrwałego przypadkowego kontaktu z przewodem elektrycznym pod napięciem do 100 V, w normalnych warunkach i podczas spawania. Norma ta przedstawia również wytyczne dotyczące doboru rodzaju odzieży dla spawaczy w zależności od rodzaju wykonywanych czynności.
wprowadza podział odzieży ochronnej dla spawaczy na dwie klasy:

- klasa 1 (niższy poziom skuteczności) – odzież przeznaczona do ochrony przed mniej niebezpiecznymi technikami spawania i sytuacjami, które powodują jedynie niewielkie oddziaływania rozprysków stopionych metali i promieniowania cieplnego.

  Do klasy 1 zaliczamy odzież ochronną mającą zastosowanie przy spawaniu następującymi technikami:

  - spawanie gazowe,
  - TIG,
  - MIG (prądem o małym natężeniu),
  - spawanie mikroplazmowe,
  - lutowanie,
  - spawanie punktowe,
  - MMA (spawanie ręczne elektrodą otuloną rutylową),
- klasa 2 (wyższy poziom skuteczności) – odzież przeznaczona do ochrony przed bardziej niebezpiecznymi technikami spawania i sytuacjami, które powodują znaczne oddziaływanie czynników gorących.

  Do klasy 2 zaliczamy odzież ochroną mającą zastosowanie przy spawaniu następującymi technikami:

  - spawanie MMA (elektrodą w otulinie zwykłej lub celulozowej),
  - MAG (w osłonie CO2 lub mieszanin gazowych),
  - MIG (prądem o dużym natężeniu),
  - spawanie łukowe drutem rdzeniowym samoosłonowym,
  - cięcie plazmą,
  - żłobienie elektro-powietrzne,
  - cięcie tlenem,
  - natryskiwanie cieplne.

Przykłady odzieży ochronnej dla spawaczy przedstawiono na rys. 4.13.

Rys. 4.13. Przykłady odzieży ochronnej stosowanej przez spawaczy

### Wymagania materiałowe

Wszystkie materiały zastosowane w odzieży, szwy oraz akcesoria powinny charakteryzować się ograniczoną zdolnością do rozprzestrzeniania płomienia, co oznacza, iż podczas badania odporności na zapalenie zgodnie z metodą A i opcjonalnie metodą B, opisanymi w normie PN-EN ISO 15025 PN-EN ISO 15025 „Odzież ochronna - Ochrona przed płomieniem - Metoda badania ograniczonego rozprzestrzeniania płomienia” – norma ta przedstawia dwie metody badania ograniczonego rozprzestrzeniania płomienia w przypadku próbek materiałów włókienniczych i wyrobów przemysłowych, tzn. metodę zapalenia powierzchniowego i metodę zapalenie dolnej krawędzi. W obu metodach próbki poddaje się działaniu małego, ograniczonego płomienia. Wyniki tych badań nie mają zastosowania w sytuacjach, kiedy dostęp powietrza jest ograniczony lub występuje narażenie na działanie rozległych źródeł intensywnego ciepła. Metody te nie są również odpowiednie dla materiałów topiących się lub ulegających znacznemu wykurczowi. każda z badanych próbek musi spełniać n/w wymagania:
Metoda A

- próbka nie powinna się palić do swoich krawędzi
- próbka nie powinna się topić ani dawać płonących lub stopionych szczątków
- czas dalszego palenia powinien być ≤ 2s
- czas dalszego żarzenia powinien być ≤ 2s
- w próbce nie może utworzyć się dziura

Poziom skuteczności odzieży A1
Metoda B (opcjonalnie)

- próbka nie powinna się palić do swoich krawędzi
- próbka nie powinna się topić ani dawać płonących lub stopionych szczątków
- czas dalszego palenia powinien być ≤ 2s
- czas dalszego żarzenia powinien być ≤ 2s

Poziom skuteczności odzieży A2
Poziom skuteczności odzieży A1+A2
Odzież ochronna dla spawaczy zgodnie z normą PN-EN ISO 11611
PN-EN ISO 11611 „Odzież ochronna do stosowania podczas spawania i w procesach pokrewnych” - norma ta przedstawia minimalne podstawowe wymagania i metody badań odzieży ochronnej przeznaczonej dla spawaczy lub pracowników wykonujących czynności pokrewne o podobnym ryzyku, w tym fartuchów, rękawów itp. oraz ochron stóp jedynie w postaci getrów i ochron głowy jedynie w postaci kapturów. Ten typ odzieży przeznaczony jest do ochrony przed rozpryskami stopionego metalu, krótkotrwałym kontaktem z płomieniem, promieniowaniem cieplnym, pochodzącym od łuku elektrycznego, używanym do spawania lub procesów pokrewnych oraz w celu zminimalizowania możliwości szoku występującego podczas krótkotrwałego przypadkowego kontaktu z przewodem elektrycznym pod napięciem do 100 V, w normalnych warunkach i podczas spawania. Norma ta przedstawia również wytyczne dotyczące doboru rodzaju odzieży dla spawaczy w zależności od rodzaju wykonywanych czynności.
powinna być oznaczona kodem A1 (jeżeli materiały i szwy występujące w odzieży były badane metodą powierzchniowego kontaktu płomienia z materiałem i spełniają wymagania zestawione powyżej w lewej ramce) lub kodem A1+A2 (jeżeli materiały i szwy zastosowane w odzieży były dodatkowo badane metodą zapalenia krawędzi i spełniają wymagania zestawione powyżej w lewej i prawej ramce). Kod A2 nie może występować samodzielnie, lecz tylko i wyłącznie w połączeniu z kodem A1. Szwy podczas badania nie powinny się zapalić i powinny zachować ciągłość. Najwyższy poziom ochrony zapewnia odzież oznaczona kodem A1+A2, niższy poziom ochrony to odzież oznaczona kodem A1.

Wymagania w zakresie odporności na działanie drobnych rozprysków stopionych metali uzależnione są od wyboru klasy odzieży.

Podczas badania zgodnie z normą ISO 9150:1998 materiał zewnętrzny lub układ materiałów powinny wykazywać:

- dla klasy 1 – wzrost temperatury pod badaną próbką o 40 K po działaniu co najmniej 15 kropli stopionego metalu,
- dla klasy 2 – wzrost temperatury pod badaną próbką o 40 K po działaniu co najmniej 25 kropli stopionego metalu.

Klasyfikacja odzieży ochronnej dla spawaczy dotyczy również jej odporności na przenikanie promieniowania cieplnego.

Materiał (lub układ materiałów) zastosowany w odzieży powinien, w zależności od klasy, charakteryzować się wskaźnikiem przenikania promieniowania cieplnego (RHTI dla 24 °C) na poziomie:

- dla klasy 1: RHTI24 ≥ 7,0 s,
- dla klasy 2: RHTI24 ≥ 16,0 s.

Odzież ochronna dla spawaczy w zakresie parametrów ochronnych, oprócz odporności na w/w czynniki gorące powinna również wykazywać wysoki opór elektryczny skrośny (powyżej 105 Ω) podczas badania zgodnie z normą PN-EN 1149-2,

PN-EN 1149-2 „Odzież ochronna – Właściwości elektrostatyczne – Metoda badania rezystancji skrośnej” – norma ta opisuje metody badań rezystancji skrośnej materiałów, z których wykonana jest odzież ochronna, w celu oceny ich właściwości antyelektrostatycznych wymaganych w strefach zagrożenia wybuchem.

co ma zapobiec przewodzeniu prądu elektrycznego z zewnętrznej do wewnętrznej strony odzieży. Jest to szczególnie istotne z uwagi na to, iż praca spawacza wiąże się z ryzykiem porażenia prądem elektrycznym.

Parametry wytrzymałościowe i ochronne odzieży ochronnej dla spawaczy wyznaczane są po co najmniej 5 cyklach prania lub czyszczenia chemicznego, jeśli producent deklaruje, że wyrób może być prany lub czyszczony chemicznie. Jeżeli producent deklaruje wyższą liczbę cykli prania, wszystkie parametry ochronne i użytkowe odzieży są sprawdzane po tej liczbie prań, a na oznakowaniu odzieży powinien pojawić się symbol prania lub czyszczenia z dopuszczalną liczbą prań.

Wymagania stawiane odzieży ochronnej dla spawaczy zestawiono w tabeli 4.8 z podziałem na klasę 1 i 2.

#### Tabela 4.8. Podsumowanie wymagań dotyczących skuteczności odzieży ochronnej dla spawaczy

Wymaganie | Klasa 1 | Klasa 2
Wytrzymałość na rozciąganie: tkanina zewnętrzna skóra | 400 N 80 N | 400 N 80 N
Wytrzymałość na rozdzieranie: tkanina zewnętrzna skóra | 15 N 15 N | 20 N 20 N
Wytrzymałość na wypychanie (dzianiny): badana powierzchnia 7,3 cm2 badana powierzchnia 50 cm2 | 200 kPa 100 kPa | 200 kPa 100 kPa
Wytrzymałość szwu: materiał tekstylny skóra | 225 N 225 N | 225 N 225 N
Zmiana wymiarów tkaniny po praniu Zmiana wymiarów dzianiny po praniu | ± 3% ± 5% | ± 3% ± 5%
Rozprzestrzenianie płomienia: procedura A – obowiązkowa procedura B – opcjonalna | żadna próbka nie powinna się palić do swoich krawędzi żadna próbka nie powinna się topić ani dawać płonących lub stopionych szczątków czas dalszego palenia ≤ 2s czas dalszego żarzenia ≤ 2s w żadnej próbce nie może utworzyć się dziuraa/li> | żadna próbka nie powinna się palić do swoich krawędzi żadna próbka nie powinna się topić ani dawać płonących lub stopionych szczątków czas dalszego palenia ≤ 2s czas dalszego żarzenia ≤ 2s w żadnej próbce nie może utworzyć się dziuraa
Wpyw rozprysków | 15 kropli | 25 kropli
Przenikanie ciepła (promieniowanie) | RHTI24 ≥ 7,0 | RHTI24 ≥ 16,0
Opór elektryczny | ≥ 105 Ω | ≥ 105 Ω
Zawartość tłuszczu w skórze | ≤ 15% | ≤ 15%
a W przypadku ISO 15025 (procedura B) to wymaganie nie ma zastosowania.

### Wymagania konstrukcyjne

Odzież ochronna dla spawaczy powinna charakteryzować się ściśle określoną konstrukcją, gdyż obok parametrów ochronnych zastosowanych materiałów, ma ona bardzo duży wpływ na bezpieczeństwo użytkownika:

- powinna być tak zaprojektowana, aby zapobiec przewodzeniu prądu z zewnątrz do wewnątrz,
- powinna zakrywać górę i dół tułowia, szyję, ramiona i nogi, może ją stanowić kombinezon lub dwuczęściowe ubranie,
- w przypadku ubrania dwuczęściowego powinna być zachowana zakładka pomiędzy bluzą i górnym brzegiem spodni nawet podczas unoszenia obu rąk nad głowę oraz podczas pochylania się z dotknięciem opuszkami palców do ziemi. Jednocześnie nadgarstki, przedramiona i kostki nóg powinny być przykryte podczas wykonywania tych ruchów - wymaganie to dotyczy również odzieży jednoczęściowej,
- jeśli w odzieży występują plisy (zakładki), to powinny być one zabezpieczone przed zatrzymywaniem się stopionego metalu, np. poprzez wykonanie skośnych przeszyć.
- jeśli w odzieży występują kieszenie powinny one spełniać następujące wymagania:

- kieszenie z zewnętrznymi otworami i klapki kieszeni powinny być wykonane z materiałów o właściwościach niepalnych i odpornych na działanie rozprysków płynnego metalu,
- kieszenie z zewnętrznymi otworami powinny być przykryte klapkami, z wyjątkiem:
  - kieszeni bocznych poniżej talii, których kąt odchylenia od szwu bocznego nie jest większy niż 10°,
  - pojedynczej kieszeni na przymiar, z otworem nie większym niż 75 mm, umieszczonej przy szwie bocznym na jednej lub obu nogawkach,
- wszystkie klapki powinny być co najmniej o 20 mm szersze niż otwór (10 mm z każdej strony), aby uniemożliwiać włożenie ich do wnętrza kieszeni; klapki powinny być przeszyte w dół z każdej strony lub powinny mieć zapięcie umożliwiające zamknięcie kieszeni.

- zapięcia należy projektować tak, aby:
  - klapka ochronna znajdowała się na zewnątrz wyrobu odzieżowego:
  - maksymalna odległość między zapięciami (np. guzikami) powinna wynosić 150 mm,
  - jeżeli użyto zamków błyskawicznych, to suwak powinien być tak zaprojektowany, aby po zapięciu nie otwierał się samoczynnie,
  - obwody mankietów mogą być regulowana za pomocą zapięć, ale mankiety nie mogą mieć wywinięć,
  - otwór na szyję powinien być zapinany,
  - spodnie i kombinezony mogą mieć boczne rozcięcia, ale powinny być one zapinane, a zapięcia i rozcięcia powinny być przykryte,
- akcesoria przenikające materiał zewnętrzny odzieży nie mogą mieć kontaktu z najbardziej wewnętrzną powierzchnią odzieży.

Dodatkową ochronę dla określonych powierzchni ciała mogą zapewnić określone wyroby odzieżowe, np. osłona szyi, kaptury, rękawy, fartuch, getry przeznaczone do stosowania wraz z ubraniem ochronnym.

### Znakowanie odzieży

Znakowanie odzieży ochronnej dla spawaczy powinno zawierać następujące informacje:

1. nazwę, znak handlowy lub inne składniki rozpoznawcze producenta lub jego autoryzowanego przedstawiciela,
2. oznaczenie typu wyrobu, nazwę handlową lub kod,
3. oznaczenie wielkości za pomocą piktogramu (rys. 4.12),

Odzież ochronna powinna być znakowana zgodnie z jej wielkością opartą na wymiarach ciała zmierzonych w centymetrach. Sposoby mierzenia i oznaczania wymiarów powinny być zgodne z PN-EN 13402-1:2002. Określenie wielkości każdej sztuki odzieży powinno obejmować wymiary kontrolne podane w tabeli 4.9.

#### Tabela 4.9. Wymiary ciała do wymiarowania odzieży ochronnej

Nr | Odzież ochronna | Wymiary kontrolne
1 | kurtka, płaszcz, kamizelka | obwód klatki piersiowej lub biustu i wysokość
2 | spodnie | obwód pasa i wysokość
3 | kombinezon | obwód klatki piersiowej lub biustu i wysokość
4 | fartuchy | obwód pasa lub klatki piersiowej, lub biust o wysokość
5 | sprzęt ochronny (np. nakolanniki, ochrony pleców itd.) | obwód klatki piersiowej lub biustu, lub pasa, lub wysokość, lub masa ciała, lub odległość od pasa do pasa nad ramieniem

Minimalne wymagania dla ubrań, kurtek i płaszczy
Minimalne wymagania dla spodni
Rys. 4.14 Przykłady oznaczania wielkości dla ubrań, kurtek, płaszczy spodni (wymiary w cm)

4. numer i rok wydania normy przedmiotowej EN ISO 11611:2015
5. znak graficzny określający rodzaj zagrożenia i klasę odzieży,

   Poniżej znaku graficznego określającego rodzaj zagrożenia (rys. 4.14) powinna być podana liczba oznaczająca klasę odzieży oraz uzyskany poziom w zakresie rozprzestrzeniania płomienia, zgodnie ze wskazówkami podanymi w normie przedmiotowej:

   - klasa 1, A1 lub A1+A2,
   - klasa 2, A1 lub A1+A2,
6. znak CE

   Znak CE stanowi potwierdzenie, że dany wyrób jest zgodny z mającymi zastosowanie zasadniczymi wymaganiami zawartymi odpowiednim unijnym prawodawstwie harminizacyjnym. W przypadku środków ochrony indywidualnej - w dyrektywie 89/686/EWG (dotyczącej środków ochrony indywidualnej) lub Rozporządzeniu Parlamentu Europejskiego i Rady UE nr 2016/425 (w sprawie środków ochrony indywidualnej oraz uchylenia dyrektywy 89/686/EWG).

7. znak graficzny informujący, że należy zapoznać się z instrukcją użytkowania (opcjonalnie),

   Jeżeli producent chce wskazać na etykiecie zamocowanej na wyrobie, że jego instrukcja powinna być uwzględniona, wówczas powinien umieścić tam znak graficzny taki jak na rys. 4.15.

   Rys. 4.15. Znak graficzny informujący, że należy zapoznać się z instrukcją użytkowania
8. znaki graficzne konserwacji,

   Instrukcje prania i czyszczenia powinny być podane zgodnie z normą PN-EN ISO 3758:2012. Jeżeli odzież ochronna może być prana przemysłowo, wówczas powinno być to podane w oznakowaniu sposobu konserwacji. Jeżeli pod symbolem prania wodnego lub czyszczenia chemicznego brak jest wskazania ilości cykli konserwacji, oznacza to, że odzież zachowuje właściwości ochronne i użytkowe jedynie do 5 cykli prania. Jeżeli istnieją szczególne wymagania dotyczące oznaczenia maksymalnej liczby czyszczeń, wtedy ich największa liczba powinna być podana po skrócie "max", tuż obok oznakowania sposobu konserwacji, np. max 25. Jeśli odzież ochronna jest przeznaczona do jednorazowego użycia, powinna być oznaczona zdaniem ostrzegającym „Nie używać powtórnie”.

9. charakterystykę materiału, z którego wykonano odzież,
10. datę produkcji odzieży,
11. nr partii lub serii.

Przykład znakowania odzieży ochronnej spełniającej wymagania normy PN-EN ISO 11611 przedstawiono poniżej na rys. 4.16.

Rys. 4.16. Przykład znakowania odzieży chroniącej przed czynnikami gorącymi i płomieniem zgodnie z normą PN-EN ISO 11611

## 4.5. Odzież ochronna dla strażaków

Akcje związane z gaszeniem pożarów, w których uczestniczą strażacy charakteryzują się zróżnicowanym poziomem ryzyka, stąd wyodrębniono dwa główne rodzaje odzieży ochronnej dla strażaków, tzn.:

- odzież podstawową (PN-EN 469)
- odzież przeznaczoną do specjalnych akcji przeciwpożarowych (PN-EN 1486).

Dla obu rodzajów odzieży obowiązuje ten sam znak graficzny, przedstawiony na rys. g. Przykłady podstawowej odzieży ochronnej dla strażaków oraz odzieży przeznaczonej do specjalnych akcji przeciwpożarowych zamieszczono na rys. 4.18.

Rys. 4.17.Znak graficzny odzieży ochronnej dla strażaków
Rys. 4.18.Przykład: a) podstawowej odzieży ochronnej dla strażaków, b) odzieży ochronnej dla strażaków przeznaczonej do specjalnych akcji przeciwpożarowych

## 4.5.1. Podstawowa odzież ochronna dla strażaków

Podstawowa odzież ochronna dla strażaków przeznaczona jest do stosowania podczas akcji przeciwpożarowych oraz działań z nią związanych, takich jak akcje ratownicze lub pomoc w zwalczaniu skutków klęsk i katastrof. Odzież ta powinna spełniać wymagania normy PN-EN 469. PN-EN 469 „Odzież ochronna dla strażaków – Wymagania użytkowe dotyczące odzieży ochronnej przeznaczonej do akcji przeciwpożarowej” – w normie tej określono minimalne wymagania dotyczące odzieży stosowanej podczas zwalczania pożarów i związanych z tym działań takich jak: ratownictwo, opieka podczas zagrożeń. Podano ogólną konstrukcję odzieży, minimalne poziomy wykonania zastosowanych materiałów oraz metody ustalania tych poziomów. Wymagane poziomy wykonania można osiągnąć stosując jeden wyrób odzieżowy lub więcej. Wymagania dla odzieży będącej przedmiotem niniejszej normy uwzględniają możliwość wystąpienia podczas jej stosowania, przypadkowych rozprysków środków chemicznych lub płonących płynów, nie dotyczą natomiast odzieży używanej w sytuacjach wysokiego ryzyka. Opisane ubrania nie obejmują ochrony przed środkami chemicznymi i/lub gazowymi. W normie tej nie uwzględniono również ochrony głowy, rąk i stóp bądź ochrony przed innymi rodzajami zagrożeń takich jak oddziaływanie substancji chemicznych, biologicznych, radioaktywnych i elektryczności. Wymagania te odnoszą się do układów materiałów zastosowanych w odzieży, akcesoriów, szwów oraz konstrukcji.

### Wymagania materiałowe

Podstawowe wymaganie bezpieczeństwa dotyczy rozprzestrzeniania płomienia. Wyrób odzieżowy powinien być niepalny od strony zewnętrznej i wewnętrznej, niepalnością powinny charakteryzować się również wszystkie zastosowane w odzieży materiały, które narażone są na działanie płomienia (materiał mankietów, warstwa chroniąca przed podsiąkaniem), elementy odzieżowe, akcesoria i szwy. Po badaniu zgodnie z normą PN-EN ISO 15025

PN-EN ISO 15025 „Odzież ochronna - Ochrona przed płomieniem - Metoda badania ograniczonego rozprzestrzeniania płomienia” – norma ta przedstawia dwie metody badania ograniczonego rozprzestrzeniania płomienia w przypadku próbek materiałów włókienniczych i wyrobów przemysłowych, tzn. metodę zapalenia powierzchniowego i metodę zapalenie dolnej krawędzi. W obu metodach próbki poddaje się działaniu małego, ograniczonego płomienia. Wyniki tych badań nie mają zastosowania w sytuacjach, kiedy dostęp powietrza jest ograniczony lub występuje narażenie na działanie rozległych źródeł intensywnego ciepła. Metody te nie są również odpowiednie dla materiałów topiących się lub ulegających znacznemu wykurczowi.

(metodą A), każda z badanych próbek musi spełniać nw. wymagania:

- próbka nie powinna się palić do swoich krawędzi
- próbka nie powinna się topić ani dawać płonących lub stopionych szczątków
- czas dalszego palenia powinien być ≤ 2s
- czas dalszego żarzenia powinien być ≤ 2s
- w próbce nie może utworzyć się dziura

Ważnym wymaganiem w zakresie właściwości ochronnych odzieży strażackiej jest jej odporność na ciepło. Żaden z materiałów i akcesoriów zastosowanych w odzieży po poddaniu 5-minutowemu działaniu temperatury (180 ± 5) ºC zgodnie z normą ISO 17493 nie powinien się zapalić, stopić ani skurczyć o więcej niż 5%.

ISO 17493 „Clothing and equipment for protection against heat -- Test method for convective heat resistance using a hot air circulating oven” – norma ta opisuje metodę badania odporności materiałów, akcesoriów i sprzętu ochronnego na działanie wysokiej temperatury. Opisana metoda jest przeznaczona do oceny fizycznych zmian zachodzących w materiale przy danej temp. ekspozycji. Materiały oceniane są pod względem określonych, widocznych zmian, w tym wartości wykurczu.
Odnośnie właściwości ochronnych, takich jak: odporność na przenikanie ciepła konwekcyjnego, promieniowania cieplnego oraz odporność na przesiąkanie wody, norma PN-EN 469

PN-EN 469 „Odzież ochronna dla strażaków – Wymagania użytkowe dotyczące odzieży ochronnej przeznaczonej do akcji przeciwpożarowej” – w normie tej określono minimalne wymagania dotyczące odzieży stosowanej podczas zwalczania pożarów i związanych z tym działań takich jak: ratownictwo, opieka podczas zagrożeń. Podano ogólną konstrukcję odzieży, minimalne poziomy wykonania zastosowanych materiałów oraz metody ustalania tych poziomów. Wymagane poziomy wykonania można osiągnąć stosując jeden wyrób odzieżowy lub więcej. Wymagania dla odzieży będącej przedmiotem niniejszej normy uwzględniają możliwość wystąpienia podczas jej stosowania, przypadkowych rozprysków środków chemicznych lub płonących płynów, nie dotyczą natomiast odzieży używanej w sytuacjach wysokiego ryzyka. Opisane ubrania nie obejmują ochrony przed środkami chemicznymi i/lub gazowymi. W normie tej nie uwzględniono również ochrony głowy, rąk i stóp bądź ochrony przed innymi rodzajami zagrożeń takich jak oddziaływanie substancji chemicznych, biologicznych, radioaktywnych i elektryczności.

określa dwa poziomy wymagań. Podobnie dwa poziomy wymagań podano odnośnie właściwości związanych z komfortem cieplnym, tj. oporu pary wodnej. Poziom 1 wykonania odzieży jest poziomem niższym, natomiast poziom 2 – poziomem wyższym. Wybór odpowiedniego poziomu powinien być uzależniony od wyników oceny ryzyka. Układ materiałów zastosowany w odzieży podczas badania odporności na przenikanie ciepła konwekcyjnego (od płomienia) zgodnie z normą PN-EN ISO 9151

PN-EN ISO 9151 „Odzież chroniąca przed czynnikami gorącymi i płomieniem – Wyznaczenie przenikania ciepła przy działaniu płomienia” – w normie tej opisano metodę wyznaczania przenikania ciepła przez materiały lub zestawy materiałów stosowane w odzieży ochronnej. Materiały mogą być następnie klasyfikowane poprzez porównanie wartości wskaźnika przenikania ciepła, który jest wskaźnikiem względnej przenikalności ciepła w określonych warunkach badania. Wskaźnik przenikania ciepła nie powinien być rozpatrywany jako pomiar czasu trwania ochrony zapewnianej przez badane materiały w rzeczywistych warunkach użytkowania.

powinien uzyskać co najmniej poziom wykonania 1 (oznaczenie: Xf1) wg tabeli 4.10. Podobnie, podczas badania odporności na przenikanie ciepła promieniowania zgodnie z normą PN-EN ISO 6942,

PN-EN ISO 6942 „Odzież ochronna – Ochrona przed gorącem i ogniem – Metoda badania: Ocena materiałów i zestawów materiałów poddanych działaniu promieniowania cieplnego” – norma ta opisuje 2 metody (metodę A i metodę B) do określania zachowania się materiałów na odzież ochronną, poddanych działaniu promieniowania cieplnego. Metoda A służy do wizualnej oceny wszelkich zmian zachodzących w materiale po działaniu promieniowania cieplnego. Natomiast w metodzie B określa się ochronny wpływ materiałów. Materiały mogą być testowane za pomocą obu metod lub tylko jedną z nich.

przy gęstości strumienia ciepła 40 kW/m2 konieczne jest osiągnięcie co najmniej poziomu wykonania 1 (oznaczenie: Xr1) wg tabeli 4.11.

#### Tabela 4.10. Poziomy wymagań w zakresie odporności na przenikanie ciepła konwekcyjnego przez układ materiałów w podstawowej odzieży strażackiej (wg PN-EN 469)

Współczynnik przenikania ciepła | Poziom wykonania 1 (oznaczenie: Xf1) | Poziom wykonania 2 (oznaczenie: Xf2)
HTI24 [s] | ≥ 9,0 | ≥ 13,0
HTI24 – HTI12 [s] | ≥ 3,0 | ≥ 4,0

#### Tabela 4.11. Poziomy wymagań w zakresie odporności na przenikanie ciepła promieniowania przez układ materiałów w podstawowej odzieży strażackiej (wg PN-EN 469)

Współczynnik przenikania ciepła | Poziom wykonania 1 (oznaczenie: Xf1) | Poziom wykonania 2 (oznaczenie: Xf2)
RHTI24 [s] | ≥ 10,0 | ≥ 18,0
RHTI24 – RHTI12 [s] | ≥ 3,0 | ≥ 4,0

Warstwy zapewniające odporność na przesiąkanie wody (z uwzględnionym szwem) powinny osiągnąć jeden z poziomów podanych w tabeli 4.12 (badanie zgodnie z PN-EN 811

PN-EN ISO 811 „Płaskie wyroby włókiennicze – Wyznaczanie wodoszczelności – Metoda ciśnienia hydrostatycznego” – w normie tej opisano sposób wyznaczania wodoszczelności wyrobów włókienniczych metodą ciśnienia hydrostatycznego. Metoda ta ma zastosowanie do wszystkich rodzajów wyrobów włókienniczych, które z założenia mają być wodoodporne lub hydrofobowe.

przy przyroście ciśnienia (0,98 ± 0,05) kPa/min)

#### Tabela 4.12. Poziomy wymagań w zakresie odporności na przesiąkanie wody przez próbki zawierające szew w podstawowej odzieży strażackiej (wg PN-EN 469)

Poziom wykonania 1 (oznaczenie: Y1) | Poziom wykonania 2 (oznaczenie: Y2)
< 20 kPa (dla wyrobów odzieżowych bez bariery chroniącej przed przesiąkaniem wilgoci) | < 20 kPa (dla wyrobów odzieżowych bez bariery chroniącej przed przesiąkaniem wilgoci)

Układ materiałów zastosowanych w odzieży strażackiej (z wyłączeniem bariery chroniącej przed podsiąkaniem) powinien zapewniać przynajmniej poziom 1 (tabela 4.13) w zakresie oporu pary wodnej, badanego wg PN-EN ISO 11092

PN-EN ISO 11092 „Tekstylia – Właściwości fizjologiczne – Pomiar oporu cieplnego i oporu pary wodnej w warunkach stanu ustalonego (metoda pocącej się zaizolowanej cieplnej płyty)” – niniejsza norma opisuje metody pomiaru oporu cieplnego i oporu pary wodnej, w warunkach ustalonej równowagi, płaskich wyrobów włókienniczych, błon, powłok, pianki i skóry, oraz wielowarstwowych układów stosowanych w odzieży, kołdrach, śpiworach, pokryciach tapicerskich i podobnych wyrobach włókienniczych i włókienniczo-podobnych. Zastosowana technika pomiarowa ogranicza się do wyznaczania maksymalnego oporu cieplnego i oporu pary wodnej, które zależą od warunków i konstrukcji zastosowanego przyrządu.

#### Tabela 4.13. Poziomy wymagań w zakresie oporu pary wodnej układu materiałów zastosowanych w podstawowej odzieży strażackiej (wg PN-EN 469)

Poziom wykonania 1 (oznaczenie: Z1) | Poziom wykonania 2 (oznaczenie: Z2)
≥ 30 m2Pa/W | ≤ 30 m2Pa/W

Wysoka wartość oporu pary wodnej jest niekorzystna zarówno ze względu na generowanie dyskomfortu pracy w odzieży, jak również z powodu możliwości zwiększenia ryzyka poparzeń parą wodną.

Odzież ochronna dla strażaków (przede wszystkim materiał zewnętrzny) powinny charakteryzować się odpowiednimi właściwościami mechanicznymi, również po ekspozycji na promieniowanie cieplne o gęstości strumienia cieplnego 10 kW/m2. Materiał zewnętrzny powinien również wykazywać odporność na zwilżanie powierzchniowe. Ponadto układ materiałów zastosowanych w odzieży powinien spełniać wymaganie w zakresie odporności na przesiąkanie 4 substancji chemicznych: wodorotlenku sodu, kwasu solnego, kwasu siarkowego oraz o-xylenu.

Odzież ochronna dla zapewnienia widzialności strażaka podczas akcji powinna posiadać materiały odblaskowe/fluoroscencyjne spełniające wymagania opisane w normie PN-EN ISO 20471.

PN-EN ISO 20471 „Odzież o intensywnej widzialności – Metody badania i wymagania” – w niniejszej normie opisano wymagania odnośnie odzieży o intensywnej widzialności, która daje możliwość wizualnej sygnalizacji obecności użytkownika, mającej na celu zapewnienie widoczności użytkownika dla operatorów pojazdów lub innych urządzeń mechanicznych, w każdych warunkach oświetlenia, zarówno w świetle dziennym, jak i w ciemności przy oświetleniu przez reflektory pojazdu. W normie tej podano wymagania dotyczące barwy i odblaskowości, a także minimalnych powierzchni oraz rozmieszczenia materiałów w odzieży ochronnej.

Materiał odblaskowy powinien spełniać wymagania odnośnie współczynnika odblasku również po ekspozycji na wysoką temperaturę. Jak wszystkie materiały w odzieży dla strażaków powinien charakteryzować się niepalnością.

### Wymagania konstrukcyjne

Podstawowa odzież ochronna dla strażaków zgodnie z normą PN-EN 469 powinna spełniać następujące wymagania w zakresie konstrukcji:

PN-EN 469 „Odzież ochronna dla strażaków – Wymagania użytkowe dotyczące odzieży ochronnej przeznaczonej do akcji przeciwpożarowej” – w normie tej określono minimalne wymagania dotyczące odzieży stosowanej podczas zwalczania pożarów i związanych z tym działań takich jak: ratownictwo, opieka podczas zagrożeń. Podano ogólną konstrukcję odzieży, minimalne poziomy wykonania zastosowanych materiałów oraz metody ustalania tych poziomów. Wymagane poziomy wykonania można osiągnąć stosując jeden wyrób odzieżowy lub więcej. Wymagania dla odzieży będącej przedmiotem niniejszej normy uwzględniają możliwość wystąpienia podczas jej stosowania, przypadkowych rozprysków środków chemicznych lub płonących płynów, nie dotyczą natomiast odzieży używanej w sytuacjach wysokiego ryzyka. Opisane ubrania nie obejmują ochrony przed środkami chemicznymi i/lub gazowymi. W normie tej nie uwzględniono również ochrony głowy, rąk i stóp bądź ochrony przed innymi rodzajami zagrożeń takich jak oddziaływanie substancji chemicznych, biologicznych, radioaktywnych i elektryczności.

- powinna zapewniać ochronę tułowia, szyi, rąk (do nadgarstków) i nóg (do kostek) podczas prowadzenia akcji przeciwpożarowej,
- może ją stanowić pojedynczy wyrób odzieżowy, lub wielowarstwowy zestaw odzieżowy, składający się z kombinacji materiałów lub zestawu komponentów,
- w przypadku ubrania dwuczęściowego wymagane jest, aby spodnie i kurtka zachodziły na siebie, niezależnie od przyjętej pozycji ciała i wykonywanych czynności,
- na zewnętrznej powierzchni odzieży powinny być zamocowane pasy materiału odblaskowego, zapewniające widzialność strażaka ze wszystkich stron, opasujące rękawy, nogawki oraz górną część odzieży zgodnie z wymaganiami normy PN-EN ISO 20471,
  PN-EN ISO 20471 „Odzież o intensywnej widzialności – Metody badania i wymagania” – w niniejszej normie opisano wymagania odnośnie odzieży o intensywnej widzialności, która daje możliwość wizualnej sygnalizacji obecności użytkownika, mającej na celu zapewnienie widoczności użytkownika dla operatorów pojazdów lub innych urządzeń mechanicznych, w każdych warunkach oświetlenia, zarówno w świetle dziennym, jak i w ciemności przy oświetleniu przez reflektory pojazdu. W normie tej podano wymagania dotyczące barwy i odblaskowości, a także minimalnych powierzchni oraz rozmieszczenia materiałów w odzieży ochronnej.
- akcesoria przebijające materiał zewnętrzny nie powinny być odsłonięte po wewnętrznej stronie odzieży.

Podstawowa odzież ochronna dla strażaków, będąca przedmiotem normy PN-EN 469

PN-EN 469 „Odzież ochronna dla strażaków – Wymagania użytkowe dotyczące odzieży ochronnej przeznaczonej do akcji przeciwpożarowej” – w normie tej określono minimalne wymagania dotyczące odzieży stosowanej podczas zwalczania pożarów i związanych z tym działań takich jak: ratownictwo, opieka podczas zagrożeń. Podano ogólną konstrukcję odzieży, minimalne poziomy wykonania zastosowanych materiałów oraz metody ustalania tych poziomów. Wymagane poziomy wykonania można osiągnąć stosując jeden wyrób odzieżowy lub więcej. Wymagania dla odzieży będącej przedmiotem niniejszej normy uwzględniają możliwość wystąpienia podczas jej stosowania, przypadkowych rozprysków środków chemicznych lub płonących płynów, nie dotyczą natomiast odzieży używanej w sytuacjach wysokiego ryzyka. Opisane ubrania nie obejmują ochrony przed środkami chemicznymi i/lub gazowymi. W normie tej nie uwzględniono również ochrony głowy, rąk i stóp bądź ochrony przed innymi rodzajami zagrożeń takich jak oddziaływanie substancji chemicznych, biologicznych, radioaktywnych i elektryczności.

nie zapewnia ochrony głowy, dłoni ani stóp, nie chroni również przed działaniem czynników chemicznych, biologicznych, radiologicznych i związanych z elektrycznością.

### Znakowanie odzieży

Znakowanie podstawowej odzieży ochronnej dla strażaków powinno zawierać następujące informacje:

1. nazwę, znak handlowy lub inne składniki rozpoznawcze producenta lub jego autoryzowanego przedstawiciela,
2. oznaczenie typu wyrobu, nazwę handlową lub kod,
3. oznaczenie wielkości za pomocą piktogramu (rys. 4.17),

Odzież ochronna powinna być znakowana zgodnie z jej wielkością opartą na wymiarach ciała zmierzonych w centymetrach. Sposoby mierzenia i oznaczania wymiarów powinny być zgodne z PN-EN 13402-1:2002. Określenie wielkości każdej sztuki odzieży powinno obejmować wymiary kontrolne podane w tabeli 4.14.

#### Tabela 4.14. Wymiary ciała do wymiarowania odzieży ochronnej

Nr | Odzież ochronna | Wymiary kontrolne
1 | kurtka, płaszcz, kamizelka | obwód klatki piersiowej lub biustu i wysokość
2 | spodnie | obwód pasa i wysokość
3 | kombinezon | obwód klatki piersiowej lub biustu i wysokość
4 | fartuchy | obwód pasa lub klatki piersiowej, lub biust o wysokość
5 | sprzęt ochronny (np. nakolanniki, ochrony pleców itd.) | obwód klatki piersiowej lub biustu, lub pasa, lub wysokość, lub masa ciała, lub odległość od pasa do pasa nad ramieniem

Minimalne wymagania dla ubrań, kurtek i płaszczy
Minimalne wymagania dla spodni
Rys. 4.17 Przykłady oznaczania wielkości dla ubrań, kurtek, płaszczy spodni (wymiary w cm)

4. numer i rok wydania normy przedmiotowej EN ISO 11611:2015
5. znak graficzny określający rodzaj zagrożenia i klasę odzieży,

   Przy znaku graficznym określającym rodzaj zagrożenia (rys. 4.19) powinna znaleźć się informacja o czterech poziomach wykonania, zgodnie ze wskazówkami podanymi w normie przedmiotowej:

   - Xf1 lub Xf2 – odporność na przenikanie ciepła konwekcyjnego,
   - Xr1 lub Xr2 – odporność na przenikanie ciepła promieniowania,
   - Y1 lub Y2 – odporność na przesiąkanie wody,
   - Z1 lub Z2 – opór pary wodnej.
6. znak CE

   Znak CE stanowi potwierdzenie, że dany wyrób jest zgodny z mającymi zastosowanie zasadniczymi wymaganiami zawartymi odpowiednim unijnym prawodawstwie harminizacyjnym. W przypadku środków ochrony indywidualnej - w dyrektywie 89/686/EWG (dotyczącej środków ochrony indywidualnej) lub Rozporządzeniu Parlamentu Europejskiego i Rady UE nr 2016/425 (w sprawie środków ochrony indywidualnej oraz uchylenia dyrektywy 89/686/EWG). Ze względu na to, że podstawowa odzież ochronna dla strażaków spełniająca wymagania normy PN-EN 469, zaliczana jest do kategorii III, przy znaku CE umieszczony jest numer identyfikacyjny jednostki notyfikowanej, która ocenia zgodność produkowanej odzieży z typem, na podstawie kontroli produktów w losowych odstępach czasu lub w oparciu o ocenę systemu zapewnienia jakości procesu produkcji środków ochrony indywidualnej (według artykułu 11A lub 11B z dyrektywy 89/686/EWG albo modułu C2 lub modułu D z rozporządzenia nr 2016/425).

7. znak graficzny informujący, że należy zapoznać się z instrukcją użytkowania (opcjonalnie),

   Jeżeli producent chce wskazać na etykiecie zamocowanej na wyrobie, że jego instrukcja powinna być uwzględniona, wówczas powinien umieścić tam znak graficzny taki jak na rys. 4.20.

   Rys. 4.20. Znak graficzny informujący, że należy zapoznać się z instrukcją użytkowania
8. znaki graficzne konserwacji,

   Instrukcje prania i czyszczenia powinny być podane zgodnie z normą PN-EN ISO 3758:2012. Jeżeli odzież ochronna może być prana przemysłowo, wówczas powinno być to podane w oznakowaniu sposobu konserwacji. Jeżeli pod symbolem prania wodnego lub czyszczenia chemicznego brak jest wskazania ilości cykli konserwacji, oznacza to, że odzież zachowuje właściwości ochronne i użytkowe jedynie do 5 cykli prania. Jeżeli istnieją szczególne wymagania dotyczące oznaczenia maksymalnej liczby czyszczeń, wtedy ich największa liczba powinna być podana po skrócie "max", tuż obok oznakowania sposobu konserwacji, np. max 25. Jeśli odzież ochronna jest przeznaczona do jednorazowego użycia, powinna być oznaczona zdaniem ostrzegającym „Nie używać powtórnie”.

9. charakterystykę materiału, z którego wykonano odzież,
10. datę produkcji odzieży,
11. nr partii lub serii.

Przykład znakowania podstawowej odzieży ochronnej dla strażaków, spełniającej wymagania normy PN-EN 469 przedstawiono na rys. 4.21.

Rys. 4.21. Przykład znakowania odzieży ochronnej dla strażaków zgodnie z normą PN-EN 469

## 4.5.2. Odzież ochronna do specjalnych akcji przeciwpożarowych

Do ochrony strażaka podczas specjalnej akcji przeciwpożarowej, odzież spełniająca wymagania jedynie normy PN-EN 469

PN-EN 469 „Odzież ochronna dla strażaków – Wymagania użytkowe dotyczące odzieży ochronnej przeznaczonej do akcji przeciwpożarowej” – w normie tej określono minimalne wymagania dotyczące odzieży stosowanej podczas zwalczania pożarów i związanych z tym działań takich jak: ratownictwo, opieka podczas zagrożeń. Podano ogólną konstrukcję odzieży, minimalne poziomy wykonania zastosowanych materiałów oraz metody ustalania tych poziomów. Wymagane poziomy wykonania można osiągnąć stosując jeden wyrób odzieżowy lub więcej. Wymagania dla odzieży będącej przedmiotem niniejszej normy uwzględniają możliwość wystąpienia podczas jej stosowania, przypadkowych rozprysków środków chemicznych lub płonących płynów, nie dotyczą natomiast odzieży używanej w sytuacjach wysokiego ryzyka. Opisane ubrania nie obejmują ochrony przed środkami chemicznymi i/lub gazowymi. W normie tej nie uwzględniono również ochrony głowy, rąk i stóp bądź ochrony przed innymi rodzajami zagrożeń takich jak oddziaływanie substancji chemicznych, biologicznych, radioaktywnych i elektryczności.

jest niewystarczająca. Czynności podczas specjalnej akcji ratunkowej obejmują podejście do miejsca zdarzenia, sąsiedztwo z nim lub wejście w akcję przeciwpożarową. Podczas ich wykonywania strażak jest narażony na wysokie poziomy promieniowania cieplnego, ciepła konwekcyjnego i kontaktowego. W czasie tego typu akcji może dojść do wejścia strażaka w płomienie. W takich sytuacjach konieczne jest stosowanie odzieży ochronnej, wykazującej zdolność do odbijania intensywnego promieniowania cieplnego, spełniającej wymagania normy PN-EN 1486. PN-EN 1486 „Odzież ochronna dla strażaków – Metody badania i wymagania dla odzieży odbijającej promieniowanie cieplne przeznaczona do specjalnej akcji przeciwpożarowej” – w normie tej przedstawiono wymagania dla odzieży ochronnej, dotyczące ochrony całego ciała łącznie z głową, rękoma i stopami. Podano metody badania i minimalne wymagania dla odzieży odbijającej promieniowanie cieplne stosowanej w wyspecjalizowanej walce z ogniem. Odzież ta stanowi ochronę w przypadku dotknięcia przez płomień lub występowania intensywnego promieniowania cieplnego i jest zakładana na krótko w sytuacjach wysokiego ryzyka, gdy wymagane jest również zastosowanie aparatów oddechowych. Wymaganiami tej normy objęte są ochrony całego ciała łącznie z głową, dłońmi i stopami. Odzież ta przeznaczona jest do stosowania przez krótki czas, aby umożliwić strażakowi udział w bardzo ryzykownej akcji przeciwpożarowej lub w sytuacjach ratunkowych, które wymagają użycia również aparatu powietrzno-butlowego.

### Wymagania materiałowe

Pod względem odporności na rozprzestrzenianie się płomienia odzież ochronna dla strażaków przeznaczona do specjalnych akcji przeciwpożarowych powinna być niepalna od strony zewnętrznej i wewnętrznej, niepalnością powinny charakteryzować się również wszystkie zastosowane w odzieży materiały, które narażone są na działanie płomienia, elementy odzieżowe, akcesoria i szwy. Wymagania w zakresie odporności na ciepło, przenikanie promieniowania cieplnego i ciepła konwekcyjnego oraz odporności na ciepło kontaktowe zestawiono w tabeli 4.15.

#### Tabela 4.15. Wymagania w zakresie właściwości ochronnych odzieży strażackiej przeznaczonej do specjalnych akcji przeciwpożarowych (wg PN-EN 1486)

Właściwości ochronne | Wymagania | Metody badań
Odporność na przenikanie promieniowania cieplnego | RHTI24 ≥ 120 s | PN-EN ISO 6942
Odporność na przenikanie ciepła konwekcyjnego | HTI24 ≥ 21 s | PN-EN ISO 9151
Odporność na ciepło kontaktowe | tt ≥ 15 s | PN-EN ISO 12127-1
Odporność na ciepło w temp. (255 ± 10) ºC | wykurcz materiału ≤ 5% żaden z materiałów i akcesoriów użytych w odzieży nie powinien się zapalić ani stopić | ISO 17493

Odzież ochronna przeznaczona do specjalnych akcji przeciwpożarowych powinna spełniać określone wymagania wytrzymałościowe. Ponadto konieczne jest, aby materiał zewnętrzny wykazywał odporność na zwilżanie powierzchniowe. Parametry ochronne i wytrzymałościowe odzieży ochronnej przeznaczonej do specjalnych akcji przeciwpożarowych należy przeprowadzać po wykonaniu maksymalnej liczby cykli prań lub czyszczeń zalecanych przez producenta (o ile producent przewiduje, iż odzież będzie prana lub czyszczona).

### Wymagania konstrukcyjne

Odzież ochronna przeznaczona do specjalnych akcji przeciwpożarowych zgodnie z normą PN-EN 1486

PN-EN 1486 „Odzież ochronna dla strażaków – Metody badania i wymagania dla odzieży odbijającej promieniowanie cieplne przeznaczona do specjalnej akcji przeciwpożarowej” – w normie tej przedstawiono wymagania dla odzieży ochronnej, dotyczące ochrony całego ciała łącznie z głową, rękoma i stopami. Podano metody badania i minimalne wymagania dla odzieży odbijającej promieniowanie cieplne stosowanej w wyspecjalizowanej walce z ogniem. Odzież ta stanowi ochronę w przypadku dotknięcia przez płomień lub występowania intensywnego promieniowania cieplnego i jest zakładana na krótko w sytuacjach wysokiego ryzyka, gdy wymagane jest również zastosowanie aparatów oddechowych.

powinna spełniać następujące wymagania w zakresie konstrukcji:

- powinna zapewniać ochronę całego ciała, łącznie z głową, rękami i stopami podczas prowadzenia akcji przeciwpożarowej,
- może ją stanowić pojedynczy wyrób odzieżowy, komplet odzieży lub zestaw odzieżowy,
- wszystkie elementy odzieży powinny na siebie zachodzić oraz pozostawać na swoim miejscu, niezależnie od przyjętej pozycji ciała i wykonywanych czynności,
- akcesoria (oprócz wizjera) przebijające materiał zewnętrzny, nie powinny być odsłonięte po wewnętrznej stronie odzieży,
- konstrukcja odzieży powinna uwzględniać możliwość noszenia aparatu powietrznego pod nią lub na niej,
- jeśli w odzieży występują kieszenie zewnętrzne, to powinny być przykryte klapkami o co najmniej 2,5 cm szerszymi niż kieszeń (z obu stron), wykonane z materiału stosowanego na zewnętrznej powierzchni odzieży oraz posiadające system odprowadzania wody,
- kaptur ochrony z wizjerem będący integralną częścią odzieży bądź osobnym elementem powinien być kompatybilny z co najmniej jednym hełmem,
- kaptur ochrony z wizjerem nie będący integralną częścią odzieży powinien być z nią kompatybilny,
- rozmiar mankietu rękawicy na linii nadgarstka powinien być odpowiedni do szerokości dołu rękawa odzieży podczas zakładania na lub pod rękaw (zależnie od tego jak określił producent),
och
- raniacze obuwia powinny być kompatybilne z obuwiem ochronnym zapewniającym dodatkową ochronę strażaka,
- rozmiar cholewy ochraniacza obuwia mierzony na linii kostki powinien być odpowiedni do szerokości nogawek spodni (kombinezonu) podczas zakładania na lub pod nogawki (zależnie od tego jak określił producent).

Materiały stosowane w odzieży ochronnej przeznaczonej do specjalnych akcji przeciwpożarowych

Odzież ochronna przeznaczona do specjalnych akcji przeciwpożarowych, będąca przedmiotem normy PN-EN 1486

PN-EN 1486 „Odzież ochronna dla strażaków – Metody badania i wymagania dla odzieży odbijającej promieniowanie cieplne przeznaczona do specjalnej akcji przeciwpożarowej” – w normie tej przedstawiono wymagania dla odzieży ochronnej, dotyczące ochrony całego ciała łącznie z głową, rękoma i stopami. Podano metody badania i minimalne wymagania dla odzieży odbijającej promieniowanie cieplne stosowanej w wyspecjalizowanej walce z ogniem. Odzież ta stanowi ochronę w przypadku dotknięcia przez płomień lub występowania intensywnego promieniowania cieplnego i jest zakładana na krótko w sytuacjach wysokiego ryzyka, gdy wymagane jest również zastosowanie aparatów oddechowych.

powinna być wykonana z wielowarstwowych układów materiałów, gdzie warstwę zewnętrzną stanowi tkanina aluminizowana. Materiały aluminiowane w odróżnieniu od zwykłych tkanin wykazują zdolność do odbijania intensywnego promieniowania cieplnego, na które narażeni są strażacy podczas udziału w bardzo ryzykownych akcjach przeciwpożarowych. Ze względu na duże obciążenie cieple podczas pracy w tego typu odzieży, zalecane jest natychmiastowe zdjęcie odzieży, bezpośrednio po wyjściu ze strefy zagrożenia w celu rozproszenia zgromadzonego wewnątrz wyrobu odzieżowego ciepła.

### Znakowanie odzieży

Znakowanie odzieży ochronnej dla strażaków, przeznaczonej do specjalnych akcji przeciwpożarowych powinno zawierać następujące informacje:

1. nazwę, znak handlowy lub inne składniki rozpoznawcze producenta lub jego autoryzowanego przedstawiciela,
2. oznaczenie typu wyrobu, nazwę handlową lub kod,
3. oznaczenie wielkości za pomocą piktogramu (rys. 4.22),

Odzież ochronna powinna być znakowana zgodnie z jej wielkością opartą na wymiarach ciała zmierzonych w centymetrach. Sposoby mierzenia i oznaczania wymiarów powinny być zgodne z PN-EN 13402-1:2002. Określenie wielkości każdej sztuki odzieży powinno obejmować wymiary kontrolne podane w tabeli 4.16.

#### Tabela 4.16. Wymiary ciała do wymiarowania odzieży ochronnej

Nr | Odzież ochronna | Wymiary kontrolne
1 | kurtka, płaszcz, kamizelka | obwód klatki piersiowej lub biustu i wysokość
2 | spodnie | obwód pasa i wysokość
3 | kombinezon | obwód klatki piersiowej lub biustu i wysokość
4 | fartuchy | obwód pasa lub klatki piersiowej, lub biust o wysokość
5 | sprzęt ochronny (np. nakolanniki, ochrony pleców itd.) | obwód klatki piersiowej lub biustu, lub pasa, lub wysokość, lub masa ciała, lub odległość od pasa do pasa nad ramieniem

Minimalne wymagania dla ubrań, kurtek i płaszczy
Minimalne wymagania dla spodni
Rys. 4.22 Przykłady oznaczania wielkości dla ubrań, kurtek, płaszczy spodni (wymiary w cm)

4. numer i rok wydania normy przedmiotowej EN ISO 1486:2007
5. znak graficzny określający rodzaj zagrożenia (rys. 4.17)
6. znak CE
   Znak CE stanowi potwierdzenie, że dany wyrób jest zgodny z mającymi zastosowanie zasadniczymi wymaganiami zawartymi odpowiednim unijnym prawodawstwie harminizacyjnym. W przypadku środków ochrony indywidualnej - w dyrektywie 89/686/EWG (dotyczącej środków ochrony indywidualnej) lub Rozporządzeniu Parlamentu Europejskiego i Rady UE nr 2016/425 (w sprawie środków ochrony indywidualnej oraz uchylenia dyrektywy 89/686/EWG). Ze względu na to, że odzież ochronna do specjalnych akcji przeciwpożarowych, zaliczana jest do kategorii III, przy znaku CE umieszczony jest numer identyfikacyjny jednostki notyfikowanej, która ocenia zgodność produkowanej odzieży z typem, na podstawie kontroli produktów w losowych odstępach czasu lub w oparciu o ocenę systemu zapewnienia jakości procesu produkcji środków ochrony indywidualnej (według artykułu 11A lub 11B z dyrektywy 89/686/EWG albo modułu C2 lub modułu D z rozporządzenia nr 2016/425).
7. znak graficzny informujący, że należy zapoznać się z instrukcją użytkowania (opcjonalnie),

   Jeżeli producent chce wskazać na etykiecie zamocowanej na wyrobie, że jego instrukcja powinna być uwzględniona, wówczas powinien umieścić tam znak graficzny taki jak na rys. 4.23.

   Rys. 4.23. Znak graficzny informujący, że należy zapoznać się z instrukcją użytkowania
8. znaki graficzne konserwacji,

   Instrukcje prania i czyszczenia powinny być podane zgodnie z normą PN-EN ISO 3758:2012. Jeżeli odzież ochronna może być prana przemysłowo, wówczas powinno być to podane w oznakowaniu sposobu konserwacji. Jeżeli pod symbolem prania wodnego lub czyszczenia chemicznego brak jest wskazania ilości cykli konserwacji, oznacza to, że odzież zachowuje właściwości ochronne i użytkowe jedynie do 5 cykli prania. Jeżeli istnieją szczególne wymagania dotyczące oznaczenia maksymalnej liczby czyszczeń, wtedy ich największa liczba powinna być podana po skrócie "max", tuż obok oznakowania sposobu konserwacji, np. max 25. Jeśli odzież ochronna jest przeznaczona do jednorazowego użycia, powinna być oznaczona zdaniem ostrzegającym „Nie używać powtórnie”.

9. charakterystykę materiału, z którego wykonano odzież,
10. datę produkcji odzieży, nr partii lub serii.

Przykład znakowania odzieży ochronnej dla strażaków przeznaczonej do specjalnych akcji przeciwpożarowych, spełniającej wymagania normy PN-EN 1486 przedstawiono na rys. 4.24.

Rys. 4.24. Przykład znakowania odzieży ochronnej dla strażaków zgodnie z normą PN-EN 1486

## 4.6. Odzież ochronna dla ratowników górniczych

Ze względu na zagrożenia, które występują podczas akcji ratowniczych w kopalniach węgla kamiennego, przede wszystkim zagrożenie wybuchem i płomieniem, odzież ochronna dla ratowników górniczych powinna spełniać wymagania norm PN-EN ISO 11612
PN-EN ISO 11612 „Odzież ochronna – Odzież do ochrony przed czynnikami gorącymi i płomieniem – Minimalne wymagania dotyczące skuteczności” – wymaganiami tej normy objęta została odzież ochronna przeznaczona do stosowania wszędzie tam, gdzie potrzebna jest odzież o właściwościach ograniczonego rozprzestrzeniania się płomienia, chroniąca jednocześnie przed działaniem promieniowania cieplnego, ciepła konwekcyjnego, ciepła kontaktowego i/lub rozprysków stopionego metalu. W normie tej określono wymagania dotyczące skuteczności odzieży ochronnej zaprojektowanej do ochrony ciała użytkownika (za wyjątkiem jego rąk) przed w/w czynnikami gorącymi i/lub płomieniem. Wymagania te dotyczą również getrów, kaptura i osłon na buty.
oraz PN-EN 1149-5.
PN-EN 1149-5 „Odzież ochrona – Właściwości elektrostatyczne – Część 5: Wymagania materiałowe i konstrukcyjne” – w normie tej przedstawiono wymagania materiałowe i konstrukcyjne dotyczące odzieży ochronnej rozpraszającej ładunek elektrostatyczny, stosowanej jako element jednolitego systemu uziemień w celu zapobiegania wyładowaniom zapalającym. Wymagania te mogą być niewystarczające w odniesieniu do atmosfer palnych wzbogaconych tlenem. Nie uwzględniono zastosowania do ochrony przed napięciami sieci zasilających.
Znaki graficzne, które powinny pojawić się na oznakowaniu odzieży ochronnej dla ratowników górniczych przedstawiono na rys. 4.25.
a)
b)
Rys. 4.25.Znaki graficzne stosowane na oznakowaniu odzieży ochronnej dla ratowników górniczych: a) znak graficzny odzieży chroniącej przed czynnikami gorącymi i płomieniem, b) znak graficzny odzieży antyelektrostatycznej
Przykład odzieży ochronnej przeznaczonej dla ratowników górniczych przedstawiono na rys. 4.26. Rys. 4.26.Przykład odzieży ochronnej dla ratowników górniczych

### Wymagania materiałowe

W zakresie normy PN-EN ISO 11612
PN-EN ISO 11612 „Odzież ochronna – Odzież do ochrony przed czynnikami gorącymi i płomieniem – Minimalne wymagania dotyczące skuteczności” – wymaganiami tej normy objęta została odzież ochronna przeznaczona do stosowania wszędzie tam, gdzie potrzebna jest odzież o właściwościach ograniczonego rozprzestrzeniania się płomienia, chroniąca jednocześnie przed działaniem promieniowania cieplnego, ciepła konwekcyjnego, ciepła kontaktowego i/lub rozprysków stopionego metalu. W normie tej określono wymagania dotyczące skuteczności odzieży ochronnej zaprojektowanej do ochrony ciała użytkownika (za wyjątkiem jego rąk) przed w/w czynnikami gorącymi i/lub płomieniem. Wymagania te dotyczą również getrów, kaptura i osłon na buty.
odzież ochronna dla ratowników górniczych powinna spełniać wymagania w zakresie ograniczonego rozprzestrzeniania się płomienia, odporności na ciepło w temp. (180 ± 5) ºC oraz dodatkowo odporności na ciepło konwekcyjne i promieniowanie cieplne. Odporność na rozprzestrzenianie płomienia powinna być badana zgodnie z normą PN-EN ISO 15025. PN-EN ISO 15025 „Odzież ochronna - Ochrona przed płomieniem - Metoda badania ograniczonego rozprzestrzeniania płomienia” – norma ta przedstawia dwie metody badania ograniczonego rozprzestrzeniania płomienia w przypadku próbek materiałów włókienniczych i wyrobów przemysłowych, tzn. metodę zapalenia powierzchniowego i metodę zapalenie dolnej krawędzi. W obu metodach próbki poddaje się działaniu małego, ograniczonego płomienia. Wyniki tych badań nie mają zastosowania w sytuacjach, kiedy dostęp powietrza jest ograniczony lub występuje narażenie na działanie rozległych źródeł intensywnego ciepła. Metody te nie są również odpowiednie dla materiałów topiących się lub ulegających znacznemu wykurczowi. Wszystkie materiały, szwy i akcesoria zastosowane w odzieży podczas badania metodą A i opcjonalnie metodą B powinny spełniać nw. wymagania:
Metoda A

- próbka nie powinna się palić do swoich krawędzi
- próbka nie powinna się topić ani dawać płonących lub stopionych szczątków
- czas dalszego palenia powinien być ≤ 2s
- czas dalszego żarzenia powinien być ≤ 2s
- w próbce nie może utworzyć się dziura

Poziom skuteczności odzieży A1
Metoda B (opcjonalnie)

- próbka nie powinna się palić do swoich krawędzi
- próbka nie powinna się topić ani dawać płonących lub stopionych szczątków
- czas dalszego palenia powinien być ≤ 2s
- czas dalszego żarzenia powinien być ≤ 2s

Poziom skuteczności odzieży A2
Poziom skuteczności odzieży A1+A2
Zgodnie z normą PN-EN ISO 11612,
PN-EN ISO 11612 „Odzież ochronna – Odzież do ochrony przed czynnikami gorącymi i płomieniem – Minimalne wymagania dotyczące skuteczności” – wymaganiami tej normy objęta została odzież ochronna przeznaczona do stosowania wszędzie tam, gdzie potrzebna jest odzież o właściwościach ograniczonego rozprzestrzeniania się płomienia, chroniąca jednocześnie przed działaniem promieniowania cieplnego, ciepła konwekcyjnego, ciepła kontaktowego i/lub rozprysków stopionego metalu. W normie tej określono wymagania dotyczące skuteczności odzieży ochronnej zaprojektowanej do ochrony ciała użytkownika (za wyjątkiem jego rąk) przed w/w czynnikami gorącymi i/lub płomieniem. Wymagania te dotyczą również getrów, kaptura i osłon na buty.
jeżeli materiały i szwy były badane pod względem odporności na rozprzestrzenianie płomienia metodą powierzchniowego kontaktu płomienia z materiałem (metoda A) i spełniają wymagania podane w ramce po lewej stronie, to odzież powinna być oznaczona kodem A1. Natomiast, jeśli dodatkowo materiały te były badane metodą zapalenia krawędzi (metoda B) i spełniły wymagania zestawione powyżej w lewej i prawej ramce, to odzież powinna być oznaczona kodem A1+A2. Kod A2 nie może występować samodzielnie, lecz tylko i wyłącznie w połączeniu z kodem A1. Szwy podczas badania nie powinny się zapalić i powinny zachować ciągłość. Najwyższy poziom ochrony zapewnia odzież oznaczona kodem A1+A2, niższy poziom ochrony to odzież oznaczona kodem A1.
Drugim obowiązkowym wymaganiem w stosunku do odzieży ochronnej dla ratowników górniczych, wynikającym z normy PN-EN ISO 11612
PN-EN ISO 11612 „Odzież ochronna – Odzież do ochrony przed czynnikami gorącymi i płomieniem – Minimalne wymagania dotyczące skuteczności” – wymaganiami tej normy objęta została odzież ochronna przeznaczona do stosowania wszędzie tam, gdzie potrzebna jest odzież o właściwościach ograniczonego rozprzestrzeniania się płomienia, chroniąca jednocześnie przed działaniem promieniowania cieplnego, ciepła konwekcyjnego, ciepła kontaktowego i/lub rozprysków stopionego metalu. W normie tej określono wymagania dotyczące skuteczności odzieży ochronnej zaprojektowanej do ochrony ciała użytkownika (za wyjątkiem jego rąk) przed w/w czynnikami gorącymi i/lub płomieniem. Wymagania te dotyczą również getrów, kaptura i osłon na buty.
jest odporność na ciepło. Żaden z materiałów i akcesoriów zastosowanych w odzieży po poddaniu 5-minutowemu działaniu temperatury (180 ± 5) ºC zgodnie z normą ISO 17493
ISO 17493 „Clothing and equipment for protection against heat -- Test method for convective heat resistance using a hot air circulating oven” – norma ta opisuje metodę badania odporności materiałów, akcesoriów i sprzętu ochronnego na działanie wysokiej temperatury. Opisana metoda jest przeznaczona do oceny fizycznych zmian zachodzących w materiale przy danej temp. ekspozycji. Materiały oceniane są pod względem określonych, widocznych zmian, w tym wartości wykurczu.
nie powinien się zapalić, stopić ani skurczyć o więcej niż 5%.
W zakresie odporności na ciepło konwekcyjne wymagane jest, aby materiały/lub układy materiałów zastosowane w odzieży podczas badania zgodnie z normą PN-EN ISO 9151
PN-EN ISO 9151 „Odzież chroniąca przed czynnikami gorącymi i płomieniem – Wyznaczenie przenikania ciepła przy działaniu płomienia” – w normie tej opisano metodę wyznaczania przenikania ciepła przez materiały lub zestawy materiałów stosowane w odzieży ochronnej. Materiały mogą być następnie klasyfikowane poprzez porównanie wartości wskaźnika przenikania ciepła, który jest wskaźnikiem względnej przenikalności ciepła w określonych warunkach badania. Wskaźnik przenikania ciepła nie powinien być rozpatrywany jako pomiar czasu trwania ochrony zapewnianej przez badane materiały w rzeczywistych warunkach użytkowania.
spełniły, najlepiej poziom skuteczności B1 wg tabeli 4.17.

#### Tabela 4.17. Poziomy skuteczności odzieży chroniącej przed ciepłem konwekcyjnym (PN-EN ISO 11612)

Poziomy skuteczności | Wskaźnik przenikania ciepła HTI24 [s]
Min | max
B1 | 4,0 | < 10,0
B2 | 10,0 | < 20,0
B3 | 20,0 |

W zakresie odporności na promieniowanie cieplne materiały/ lub układy materiałów zastosowane w odzieży podczas badania zgodnie z normą PN-EN ISO 6942,
PN-EN ISO 6942 „Odzież ochronna – Ochrona przed gorącem i ogniem – Metoda badania: Ocena materiałów i zestawów materiałów poddanych działaniu promieniowania cieplnego” – norma ta opisuje 2 metody (metodę A i metodę B) do określania zachowania się materiałów na odzież ochronną, poddanych działaniu promieniowania cieplnego. Metoda A służy do wizualnej oceny wszelkich zmian zachodzących w materiale po działaniu promieniowania cieplnego. Natomiast w metodzie B określa się ochronny wpływ materiałów. Materiały mogą być testowane za pomocą obu metod lub tylko jedną z nich.
(metoda B), przy gęstości promieniowania cieplnego 20 kW/m2, powinny spełniać najlepiej poziom skuteczności C1 wg tabeli 4.18.

#### Tabela 4.18. Poziomy skuteczności odzieży chroniącej przed promieniowaniem cieplnym (PN-EN ISO 11612

Poziomy skuteczności | Wskaźnik przenoszenia ciepła RHTI24 [s]
Min | max
C1 | 7,0 | < 20,0
C2 | 20,0 | < 50,0
C3 | 50,0 | ≤ 95,0
C4 | 95,0 |

Oprócz odporności na ww. czynniki gorące, odzież ochronna dla ratowników górniczych powinna zgodnie z normą PN-EN ISO 1149-5 PN-EN 1149-5 „Odzież ochrona – Właściwości elektrostatyczne – Część 5: Wymagania materiałowe i konstrukcyjne” – w normie tej przedstawiono wymagania materiałowe i konstrukcyjne dotyczące odzieży ochronnej rozpraszającej ładunek elektrostatyczny, stosowanej jako element jednolitego systemu uziemień w celu zapobiegania wyładowaniom zapalającym. Wymagania te mogą być niewystarczające w odniesieniu do atmosfer palnych wzbogaconych tlenem. Nie uwzględniono zastosowania do ochrony przed napięciami sieci zasilających. wykazywać zdolność do rozpraszania ładunków elektrostatycznych w celu zapobiegania wyładowaniom zapalającym. Oznacza to, iż materiał/y zastosowane w odzieży powinny spełniać co najmniej jedno z poniższych wymagań:

- t50 < 4 s lub S > 0,2 badane zgodnie z normą PN-EN 1149-3 PN-EN 1149-3 „Odzież ochronna – Właściwości elektrostatyczne – Część 3: Metody badań do pomiaru zaniku ładunku” – w niniejszej normie podano metody badania procesu odpływu ładunku elektrostatycznego z powierzchni materiału odzieży. Określone metody badań znajdują zastosowanie w odniesieniu do wszystkich materiałów, w tym materiałów jednorodnych i niejednorodnych, zawierających włókna przewodzące powierzchniowo oraz włókna z rdzeniem przewodzącym. (metoda badania 2 – elektryzowanie indukcyjne) gdzie:
  - t50 – czas połowicznego zaniku ładunku,
  - S – współczynnik ekranowania,
- rezystancja powierzchniowa ≤ 2,5 x 109 Ω badana zgodnie z normą PN-EN 1149-1. PN-EN 1149-1 „Odzież ochronna – Właściwości elektrostatyczne – Część 1: Metody badania rezystywności powierzchniowej” – niniejsza norma opisuje metodę badania materiałów przeznaczonych do wyrobu odzieży ochronnej (lub rękawic), rozpraszającej ładunek elektrostatyczny, w celu zapobieżenia wyładowaniom zdolnym do zainicjowania zapłonu. Niniejszej metody badania nie stosuje się do materiałów używanych do produkcji odzieży ochronnej lub rękawic, chroniących przed napięciami sieci zasilających.

W celu zapewnienia widzialności ratowników podczas akcji ratowniczych w kopalniach, odzież ochronna powinna zwierać pasy materiału odblaskowego spełniające wymagania opisane w normie PN-EN ISO 20471.
PN-EN ISO 20471 „Odzież o intensywnej widzialności – Metody badania i wymagania” – w niniejszej normie opisano wymagania odnośnie odzieży o intensywnej widzialności, która daje możliwość wizualnej sygnalizacji obecności użytkownika, mającej na celu zapewnienie widoczności użytkownika dla operatorów pojazdów lub innych urządzeń mechanicznych, w każdych warunkach oświetlenia, zarówno w świetle dziennym, jak i w ciemności przy oświetleniu przez reflektory pojazdu. W normie tej podano wymagania dotyczące barwy i odblaskowości, a także minimalnych powierzchni oraz rozmieszczenia materiałów w odzieży ochronnej.
Materiały odblaskowe, podobnie jak inne materiały zastosowane w odzieży ochronnej dla ratowników górniczych powinny spełniać wymagania w zakresie odporności na rozprzestrzenianie płomienia oraz odporności na ciepło przy temp. (180 ± 5) ºC.
Odzież ochronna dla ratowników górniczych (przede wszystkim materiał zewnętrzny i szwy) oprócz spełnienia wymagań w zakresie parametrów ochronnych, powinna również charakteryzować się odpowiednimi właściwościami mechanicznymi. Badania parametrów ochronnych i wytrzymałościowych zgodnie z wymaganiami norm przedmiotowych, tj. PN-EN ISO 11612 i PN-EN 1149-5, powinny być wykonywane po co najmniej 5 cyklach prania lub czyszczenia chemicznego, jeśli producent zakłada, iż odzież będzie poddawana cyklom konserwacji. Jeżeli producent deklaruje wyższą liczbę cykli prania, wszystkie parametry ochronne i użytkowe odzieży są sprawdzane po tej liczbie prań, a na oznakowaniu odzieży powinien pojawić się symbol prania lub czyszczenia z dopuszczalną liczbą prań.
Odzież ochronna dla ratowników górniczych (przede wszystkim materiał zewnętrzny i szwy) oprócz spełnienia wymagań w zakresie parametrów ochronnych, powinna również charakteryzować się odpowiednimi właściwościami mechanicznymi. Badania parametrów ochronnych i wytrzymałościowych zgodnie z wymaganiami norm przedmiotowych, tj. PN-EN ISO 11612
PN-EN ISO 11612 „Odzież ochronna – Odzież do ochrony przed czynnikami gorącymi i płomieniem – Minimalne wymagania dotyczące skuteczności” – wymaganiami tej normy objęta została odzież ochronna przeznaczona do stosowania wszędzie tam, gdzie potrzebna jest odzież o właściwościach ograniczonego rozprzestrzeniania się płomienia, chroniąca jednocześnie przed działaniem promieniowania cieplnego, ciepła konwekcyjnego, ciepła kontaktowego i/lub rozprysków stopionego metalu. W normie tej określono wymagania dotyczące skuteczności odzieży ochronnej zaprojektowanej do ochrony ciała użytkownika (za wyjątkiem jego rąk) przed w/w czynnikami gorącymi i/lub płomieniem. Wymagania te dotyczą również getrów, kaptura i osłon na buty.
i PN-EN 1149-5,
PN-EN 1149-5 „Odzież ochrona – Właściwości elektrostatyczne – Część 5: Wymagania materiałowe i konstrukcyjne” – w normie tej przedstawiono wymagania materiałowe i konstrukcyjne dotyczące odzieży ochronnej rozpraszającej ładunek elektrostatyczny, stosowanej jako element jednolitego systemu uziemień w celu zapobiegania wyładowaniom zapalającym. Wymagania te mogą być niewystarczające w odniesieniu do atmosfer palnych wzbogaconych tlenem. Nie uwzględniono zastosowania do ochrony przed napięciami sieci zasilających.
powinny być wykonywane po co najmniej 5 cyklach prania lub czyszczenia chemicznego, jeśli producent zakłada, iż odzież będzie poddawana cyklom konserwacji. Jeżeli producent deklaruje wyższą liczbę cykli prania, wszystkie parametry ochronne i użytkowe odzieży są sprawdzane po tej liczbie prań, a na oznakowaniu odzieży powinien pojawić się symbol prania lub czyszczenia z dopuszczalną liczbą prań.

### Wymagania konstrukcyjne

Odzież ochronna dla ratowników górniczych powinna spełniać następujące wymagania w zakresie konstrukcji:

- powinna zakrywać górę i dół tułowia, szyję, ramiona i nogi,
- zalecane jest, aby była wykonana w formie dwuczęściowego ubrania (bluza + spodnie),
- bluza musi być na tyle długa i szeroka, by przykrywała górę spodni nawet wtedy, gdy użytkownik unosi obie ręce nad głowę lub pochyla sięgając opuszkami palców do ziemi, a nogawki spodni były na tyle długie, by zachodziły na obuwie. Jednocześnie nadgarstki, przedramiona i kostki nóg powinny być zakryte podczas wykonywania tych czynności,
- odzież powinna być tak zaprojektowana, aby umożliwiała rozpraszanie ładunku w całej objętości,
- jeśli w odzieży występują kieszenie to powinny być powinny wykonane z materiałów o właściwościach trudnopalnych, antyelektrostatycznych oraz odpornych na ciepło przy temp. (180 ± 5) ºC,
- wszystkie otwory w odzieży powinny być zaprojektowane w sposób zabezpieczający przed przedostaniem się ciepła, płomienia lub gorącego materiału; ponadto otwory znajdujące się na przodzie odzieży powinny dać się zamknąć na całej długości przez odpowiednie zachodzenie materiałów,
- zapięcia w odzieży należy projektować tak, aby umożliwiały szybkie zdjęcie odzieży w przypadku wystąpienia zagrożenia,
- części przewodzące takie jak np. zamki błyskawiczne, guziki itp. powinny być przykryte materiałem rozpraszającym ładunek elektryczny,
- akcesoria przenikające materiał zewnętrzny odzieży nie mogą mieć kontaktu z najbardziej wewnętrzną powierzchnią odzieży,
- cienkie, nieprzewodzące ładunku elementy tj. naszywki, pasy odblaskowe, dozwolone są pod warunkiem stałego przymocowania do materiału odzieży,
- pasy materiału odblaskowego powinny być zamocowane na zewnętrznej powierzchni odzieży, w sposób zapewniający widzialność ratownika ze wszystkich stron.

### Znakowanie odzieży

Znakowanie odzieży ochronnej dla ratowników górniczych powinno zawierać następujące informacje:

1. nazwę, znak handlowy lub inne składniki rozpoznawcze producenta lub jego autoryzowanego przedstawiciela,
2. oznaczenie typu wyrobu, nazwę handlową lub kod,
3. oznaczenie wielkości za pomocą piktogramu (rys. 4.25),

Odzież ochronna powinna być znakowana zgodnie z jej wielkością opartą na wymiarach ciała zmierzonych w centymetrach. Sposoby mierzenia i oznaczania wymiarów powinny być zgodne z PN-EN 13402-1:2002. Określenie wielkości każdej sztuki odzieży powinno obejmować wymiary kontrolne podane w tabeli 4.19.

#### Tabela 4.19. Wymiary ciała do wymiarowania odzieży ochronnej

Nr | Odzież ochronna | Wymiary kontrolne
1 | kurtka, płaszcz, kamizelka | obwód klatki piersiowej lub biustu i wysokość
2 | spodnie | obwód pasa i wysokość
3 | kombinezon | obwód klatki piersiowej lub biustu i wysokość
4 | fartuchy | obwód pasa lub klatki piersiowej, lub biust o wysokość
5 | sprzęt ochronny (np. nakolanniki, ochrony pleców itd.) | obwód klatki piersiowej lub biustu, lub pasa, lub wysokość, lub masa ciała, lub odległość od pasa do pasa nad ramieniem

Minimalne wymagania dla ubrań, kurtek i płaszczy
Minimalne wymagania dla spodni
Rys. 4.25 Przykłady oznaczania wielkości dla ubrań, kurtek, płaszczy spodni (wymiary w cm)

4. numer i rok wydania norm przedmiotowych EN ISO 11612:2015 i EN 1149-5:2018
5. znaki graficzne określające rodzaj zagrożenia i poziomy skuteczności,

   Obok lub poniżej znaku graficznego określającego rodzaj zagrożenia (rys. 4.27a) powinny być podane kody literowe wraz z liczbami oznaczające poziomy skuteczności odzieży:

   - A1 lub A1+A2 – odporność na zapalenie,
   - B1, ... – odporność na ciepło konwekcyjne,
   - C1, ...– odporność na promieniowanie cieplne,
6. znak CE
   Znak CE stanowi potwierdzenie, że dany wyrób jest zgodny z mającymi zastosowanie zasadniczymi wymaganiami zawartymi odpowiednim unijnym prawodawstwie harminizacyjnym. W przypadku środków ochrony indywidualnej - w dyrektywie 89/686/EWG (dotyczącej środków ochrony indywidualnej) lub Rozporządzeniu Parlamentu Europejskiego i Rady UE nr 2016/425 (w sprawie środków ochrony indywidualnej oraz uchylenia dyrektywy 89/686/EWG).
7. znak graficzny informujący, że należy zapoznać się z instrukcją użytkowania,

   Jeżeli producent chce wskazać na etykiecie zamocowanej na wyrobie, że jego instrukcja powinna być uwzględniona, wówczas powinien umieścić tam znak graficzny taki jak na rys. 4.15.

   Rys. 4.28. Znak graficzny informujący, że należy zapoznać się z instrukcją użytkowania
8. znaki graficzne konserwacji,

   Instrukcje prania i czyszczenia powinny być podane zgodnie z normą PN-EN ISO 3758:2012. Jeżeli odzież ochronna może być prana przemysłowo, wówczas powinno być to podane w oznakowaniu sposobu konserwacji. Jeżeli pod symbolem prania wodnego lub czyszczenia chemicznego brak jest wskazania ilości cykli konserwacji, oznacza to, że odzież zachowuje właściwości ochronne i użytkowe jedynie do 5 cykli prania. Jeżeli istnieją szczególne wymagania dotyczące oznaczenia maksymalnej liczby czyszczeń, wtedy ich największa liczba powinna być podana po skrócie "max", tuż obok oznakowania sposobu konserwacji, np. max 25. Jeśli odzież ochronna jest przeznaczona do jednorazowego użycia, powinna być oznaczona zdaniem ostrzegającym „Nie używać powtórnie”.

9. charakterystykę materiału, z którego wykonano odzież,
10. datę produkcji odzieży,
11. nr partii lub serii.

Przykład znakowania odzieży ochronnej dla ratowników górniczych przedstawiono na rys. 4.29.

Rys. 4.29. Przykład znakowania odzieży ochronnej dla ratowników górniczych zgodnie z normami PN-EN ISO 11612 i PN-EN 1149-5

## 4.7. Odzież ochronna dla pracowników narażonych na działanie łuku elektrycznego

Wymagania odnośnie odzieży chroniącej przed skutkami termicznymi oddziaływania łuku elektrycznego zawarte są w normie IEC 61482-2.
IEC 61482-2 „Protective clothing against thermal arc hazards of an electic arc” – niniejsza norma ma zastosowanie do odzieży ochronnej używanej na stanowiskach pracy, gdzie istnieje ryzyko narażenia na działanie łuku elektrycznego. Określa ona wymagania i metody badań odzieży chroniącej przed skutkami termicznymi oddziaływania łuku elektrycznego oraz zastosowanych w niej materiałów. Norma ta nie dotyczy innych niż termiczne skutków oddziaływania łuku elektrycznego, tzn. hałasu, emisji światła, wzrostu ciśnienia, porażenia prądem, skutków szoku fizycznego i psychicznego ani też działanie toksycznych związków chemicznych. Niniejsza norma nie dotyczy ochron oczu, twarzy, głowy, rąk i stóp. Wymaganiami niniejszej normy nie jest objęta również odzież ochronna do prac celowo wykorzystujących łuk elektryczny, np. spawanie łukowe, praca z palnikiem plazmowym.
Norma ta nie jest zharmonizowana z dyrektywą 89/686/EWG
Dyrektywa 89/686/EWG – dyrektywa dotycząca warunków wprowadzenia na rynek i swobodnego przepływu środków ochrony indywidualnej (ŚOI) między państwami Unii Europejskiej, a także podstawowych wymagań bezpieczeństwa, jakie muszą spełniać ŚOI celem zapewnienia ochrony zdrowia i bezpieczeństwa użytkownikom. Przez pojęcie środek ochrony indywidualnej (ŚOI) rozumie się każde urządzenie lub wyposażenie ochronne przewidziane do noszenia bądź trzymania przez osobę w celu ochrony przed jednym lub wieloma zagrożeniami, które mogą mieć wpływ na jej zdrowia lub bezpieczeństwo. Zgodnie z Dyrektywą, każdy środek ochrony indywidualnej przed wprowadzeniem na rynek powinien zostać poddany ocenie zgodności z zasadniczymi wymaganiami bezpieczeństwa i ergonomii. Warunki i tryb dokonania oceny zgodności ŚOI zależą od rodzaju środka, złożoności jego konstrukcji oraz poziomu zagrożeń, przed którymi ma chronić użytkownika. Uwzględniając te kryteria ŚOI podzielono na trzy kategorie:

- kategoria I - obejmuje ŚOI o prostej konstrukcji, chroniące przed minimalnymi zagrożeniami, w przypadku których projektant uznał, że użytkownik może samodzielnie ocenić poziom skuteczności; oceny ich zgodności dokonuje sam producent; Przykład: środki ochrony indywidualnej przeznaczone do ochrony przed zagrożeniami związanymi z manipulacją gorącymi przedmiotami, która nie naraża użytkownika na temperaturę wyższą niż 50 ºC (rękawice, fartuchy itp.),
- kategoria II - dotyczy ŚOI o konstrukcji pośredniej, tzn. niesklasyfikowanych w kategorii I i III, przeznaczonych do ochrony przed zagrożeniami mogącymi powodować urazy; producent tych wyrobów jest zobowiązany do zgłoszenia ich do oceny przez jednostkę notyfikowaną; Przykład: odzież dla spawaczy,
- kategoria III - obejmuje ŚOI o konstrukcji złożonej, przewidziane do ochrony przed zagrożeniem życia lub zagrożeniami, które mogą powodować poważne i nieodwracalne uszkodzenia zdrowia, a których skutków użytkownik nie może stwierdzić dostatecznie szybko; ich producent oprócz zgłoszenia do oceny przez jednostkę notyfikowaną, powinen wdrożyć oraz uzyskać odpowiedni certyfikat systemu kontroli jakości WE dla wyrobu końcowego wg art. 11A dyrektywy (40 §§ rozporządzenia wdrażającego dyrektywę) lub systemu zapewnienia jakości produkcji WE poprzez monitorowanie wg art. 11B dyrektywy. Przykład: środki ochrony indywidualnej do użytku w środowiskach o wysokiej temperaturze, której skutki oddziaływania są porównywalne do działania powietrza o temperaturze 100 oC lub wyższej, i gdy może występować promieniowanie podczerwone, płomienie lub narażenie na duże rozpryski stopionego metalu.

Dla środków ochrony indywidualnej (ŚOI) kategorii I, pozytywnie ocenionych przez producenta oraz kategorii II i III, zgodnych z typem pozytywnie ocenionym przez jednostkę notyfikowaną, producent lub upoważniony przez niego przedstawiciel wystawia deklarację zgodności WE. Następnie wyrób oznakowuje się symbolem CE, a dla kategorii III dodatkowo podaje się numer jednostki notyfikowanej, która dokonała oceny typu wyrobu wprowadzonego systemu jakości. Oznakowanie CE stanowi potwierdzenie dla użytkownika, że wyrób jest zgodny z dyrektywą 89/686/EWG, a więc bezpieczny w użytkowaniu. W związku z wprowadzeniem nowego rozporządzenia dtyczącego ŚOI, tzn. Rozporządzenia Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) nr 2016/425, środki ochrony indywidualnej zgodne z dyrektywą 89/685/EWG będzie można wprowadzać na rynek tylko do 20 kwietnia 2019 r. Po tym terminie będzie możliwość wprowadzania do obrotu tylko środków ochrony indywidualnej posiadających deklarację zgodności z nowym rozporządzeniem. Pełny tekst Dyrektywy 89/686/EWG dostępny jest na stronie: https://eur-lex.europa.eu/legal-content/PL/TXT/?uri=CELEX:31989L0686
ani Rozporządzeniem Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) nr 2016/425, dotyczącym środków ochrony indywidualnej i z uwagi na to, że nie wyczerpuje wszystkich zasadniczych wymagań, przy ocenie zgodności (badaniu typu UE) należy dodatkowo uwzględnić odpowiednie wymagania normy PN-EN ISO 13688.
PN-EN ISO 13688 „Odzież ochronna-Wymagania ogólne” – w normie tej określono ogólne wymagania odnośnie właściwości ergonomicznych odzieży ochronnej, jej nieszkodliwości, sposobu oznaczania wielkości, procesu starzenia, kompatybilności z innymi środkami ochrony indywidualnej, a także znakowania oraz informacji, które producent powinien dostarczać wraz z wyrobem. Niniejsza norma może być stosowana tylko i wyłącznie w połączeniu z innymi normami określającymi wymagania dla konkretnego rodzaju odzieży ochronnej.
Rys. 4.30.. Znak graficzny odzieży chroniącej przed skutkami termicznymi łuku elektrycznego

### Wymagania materiałowe

Zgodnie z normą IEC 61482-2
IEC 61482-2 „Protective clothing against thermal arc hazards of an electic arc” – niniejsza norma ma zastosowanie do odzieży ochronnej używanej na stanowiskach pracy, gdzie istnieje ryzyko narażenia na działanie łuku elektrycznego. Określa ona wymagania i metody badań odzieży chroniącej przed skutkami termicznymi oddziaływania łuku elektrycznego oraz zastosowanych w niej materiałów. Norma ta nie dotyczy innych niż termiczne skutków oddziaływania łuku elektrycznego, tzn. hałasu, emisji światła, wzrostu ciśnienia, porażenia prądem, skutków szoku fizycznego i psychicznego ani też działanie toksycznych związków chemicznych. Niniejsza norma nie dotyczy ochron oczu, twarzy, głowy, rąk i stóp. Wymaganiami niniejszej normy nie jest objęta również odzież ochronna do prac celowo wykorzystujących łuk elektryczny, np. spawanie łukowe, praca z palnikiem plazmowym.
ww. odzież ochronna powinna charakteryzować się przede wszystkim odpornością termiczną na działanie łuku elektrycznego i trudnopalnością (ograniczonym rozprzestrzenianiem płomienia). Dodatkowo, z uwagi na możliwy wybuch towarzyszący wystąpieniu łuku elektrycznego, materiały przeznaczone na tego rodzaju odzież powinny charakteryzować się właściwościami mechanicznymi na odpowiednim poziomie.
Odporność materiałów na rozprzestrzenianie płomienia powinna być badana zgodnie z normą PN-EN ISO 15025
PN-EN ISO 15025 „Odzież ochronna - Ochrona przed płomieniem - Metoda badania ograniczonego rozprzestrzeniania płomienia” – norma ta przedstawia dwie metody badania ograniczonego rozprzestrzeniania płomienia w przypadku próbek materiałów włókienniczych i wyrobów przemysłowych, tzn. metodę zapalenia powierzchniowego i metodę zapalenie dolnej krawędzi. W obu metodach próbki poddaje się działaniu małego, ograniczonego płomienia. Wyniki tych badań nie mają zastosowania w sytuacjach, kiedy dostęp powietrza jest ograniczony lub występuje narażenie na działanie rozległych źródeł intensywnego ciepła. Metody te nie są również odpowiednie dla materiałów topiących się lub ulegających znacznemu wykurczowi.
(metodą A). W zależności od tego, czy odzież wykonana jest z pojedynczego materiału czy z wielowarstwowego układu materiałów norma IEC 61482-2 podaje różne wymagania w tym zakresie (Tabela 4.20).

#### Tabela 4.20. Wymagania w zakresie odporności na rozprzestrzenianie płomienia dla odzieży chroniącej przed łukiem elektrycznym wykonanej z pojedynczego materiału lub wielowarstwowego układu materiałów (wg IEC 61482-2)

Materiał 1-warstwowy | Wielowarstwowy układ materiałów (każda warstwa badana oddzielnie)
warstwa zewnętrzna | warstwa środkowa | warstwa wewnętrzna
·próbka nie powinna się palić do swoich krawędzi, ·próbka nie powinna się topić ani dawać płonących lub stopionych szczątków, ·średni czas dalszego palenia powinien być ≤ 2 s, ·średni czas dalszego żarzenia powinien być ≤ 2 s, ·w próbce nie może utworzyć się dziura. | wymagania jak dla materiału 1-warstwowego | ·próbka nie powinna palić się do swoich krawędzi, ·próbka nie powinna się topić ani dawać płonących lub stopionych szczątków, ·średni czas dalszego żarzenia powinien być ≤ 2 s. | wymagania jak dla materiału 1-warstwowego

Aby odzież spełniała wymagania normy IEC 61482-2
IEC 61482-2 „Protective clothing against thermal arc hazards of an electic arc” – niniejsza norma ma zastosowanie do odzieży ochronnej używanej na stanowiskach pracy, gdzie istnieje ryzyko narażenia na działanie łuku elektrycznego. Określa ona wymagania i metody badań odzieży chroniącej przed skutkami termicznymi oddziaływania łuku elektrycznego oraz zastosowanych w niej materiałów. Norma ta nie dotyczy innych niż termiczne skutków oddziaływania łuku elektrycznego, tzn. hałasu, emisji światła, wzrostu ciśnienia, porażenia prądem, skutków szoku fizycznego i psychicznego ani też działanie toksycznych związków chemicznych. Niniejsza norma nie dotyczy ochron oczu, twarzy, głowy, rąk i stóp. Wymaganiami niniejszej normy nie jest objęta również odzież ochronna do prac celowo wykorzystujących łuk elektryczny, np. spawanie łukowe, praca z palnikiem plazmowym.
w zakresie odporności termicznej na działanie łuku elektrycznego konieczne jest spełnienie jednego z poniższych wymogów:

- wskaźnik ATPV dla materiałów zastosowanych w odzieży powinien być ≥ 167,5 kJ/m2 (4 cal/cm2) – metoda badania wg PN-EN 61482-1-1,
  PN-EN 61482-1-1 „Prace pod napięciem – Odzież ochronna przed zagrożeniami termicznymi spowodowanymi łukiem elektrycznym – Część 1-1: Metody badań – Metoda 1 – Określenie parametrów łuku (ATPV i EBT50) dla materiałów trudnopalnych na ubrania – w normie tej określono metody pomiaru ATPV dla materiałów przeznaczonych do zastosowania w odpornych na gorąco i ognioodpornych ubraniach dla monterów narażonych na skutki działania łuku elektrycznego oraz opisano metody sprawdzania funkcjonalnósci ubrań wykonanych z tych materiałów.
- wskaźnik EBT50 dla materiałów zastosowanych w odzieży powinien być ≥ 167,5 kJ/m2 (4 cal/cm2) – metoda badania wg PN-EN 61482-1-1,
  PN-EN 61482-1-1 „Prace pod napięciem – Odzież ochronna przed zagrożeniami termicznymi spowodowanymi łukiem elektrycznym – Część 1-1: Metody badań – Metoda 1 – Określenie parametrów łuku (ATPV i EBT50) dla materiałów trudnopalnych na ubrania – w normie tej określono metody pomiaru ATPV dla materiałów przeznaczonych do zastosowania w odpornych na gorąco i ognioodpornych ubraniach dla monterów narażonych na skutki działania łuku elektrycznego oraz opisano metody sprawdzania funkcjonalnósci ubrań wykonanych z tych materiałów.
- materiały oraz wykonana z nich odzież w wyniku badania prowadzonego zgodnie z PN-EN 61482-1-2
  PN-EN 61482-1-2 "Prace pod napięciem – Odzież ochronna przed zagrożeniami termicznymi spowodowanymi łukiem elektrycznym – Część 1-2: Metody badań – Metoda 2: Określenie klasy ochrony przed łukiem elektrycznym materiałów i odzieży przy zastosowaniu wymuszonego i ukierunkowanego łuku elektrycznego (komora probiercza)" - w normie tej opisano metodę badania ubrań i materiałów przeznaczonych do zastosowania w odpornych na gorąco i ognioodpornych ubiorach dla monterów narażonych na łuk elektryczny. Określono metody badania materiałów włókienniczych i ich układów oraz odzieży, podczas działania wymuszonego i kierunkowego łuku elektrycznego w obwodzie o niskim napięciu (badanie wykonywane jest w komorze probierczej).
  (box-test) powinny uzyskać jedną z dwóch klas ochrony przed łukiem elektrycznym:
  - klasa 1 (niższy poziom ochrony): badanie przy natężeniu prądu zwarciowego 4 kA,
  - klasa 2 (wyższy poziom ochrony): badanie przy natężeniu prądu zwarciowego 7 kA.
    Nadanie odzieży określonej klasy ochrony przed łukiem elektrycznym wymaga spełnienia przez materiały oraz odzież następujących kryteriów podczas badania prowadzonego w komorze probierczej przy charakterystycznych dla danej klasy parametrach łuku elektrycznego (Tabela 4.21).

    #### Tabela 4.21. Kryteria oceny materiałów i odzieży

    Parametr | Kryteria oceny materiałów | Kryteria oceny odzieży
    Czas palenia po ustąpieniu łuku | ≤ 5 s | ≤ 5 s
    Topienie | Brak stopienia po stronie wewnętrznej | Brak stopienia po stronie wewnętrznej
    Powstawanie dziur | Brak dziur o średnicy większej niż 5 mm w każdym kierunku (w najbardziej wewnętrznej warstwie) | Brak dziur o średnicy większej niż 5 mm w każdym kierunku (w najbardziej wewnętrznej warstwie)
    Strumień ciepła | Osiem pomiarów strumienia przenikania ciepła poniżej krzywej Stolla/Chianta (wartości Eit i tmax) | -

Nici zastosowane w konstrukcji odzieży, akcesoria, jak i zapięcia po 5-minutowym badaniu odporności na ciepło przy temp. 260 ºC wg ISO 17493
ISO 17493 „Clothing and equipment for protection against heat -- Test method for convective heat resistance using a hot air circulating oven” – norma ta opisuje metodę badania odporności materiałów, akcesoriów i sprzętu ochronnego na działanie wysokiej temperatury. Opisana metoda jest przeznaczona do oceny fizycznych zmian zachodzących w materiale przy danej temp. ekspozycji. Materiały oceniane są pod względem określonych, widocznych zmian, w tym wartości wykurczu.
nie powinny się zapalić ani stopić. Ponadto w przypadku zapięć wymagane jest, aby możliwe było co najmniej ich 1-krotne otwarcie i zamknięcie.
Badania parametrów ochronnych i wytrzymałościowych zgodnie z wymaganiami normy przedmiotowej, tj. IEC 61482-2,
IEC 61482-2 „Protective clothing against thermal arc hazards of an electic arc” – niniejsza norma ma zastosowanie do odzieży ochronnej używanej na stanowiskach pracy, gdzie istnieje ryzyko narażenia na działanie łuku elektrycznego. Określa ona wymagania i metody badań odzieży chroniącej przed skutkami termicznymi oddziaływania łuku elektrycznego oraz zastosowanych w niej materiałów. Norma ta nie dotyczy innych niż termiczne skutków oddziaływania łuku elektrycznego, tzn. hałasu, emisji światła, wzrostu ciśnienia, porażenia prądem, skutków szoku fizycznego i psychicznego ani też działanie toksycznych związków chemicznych. Niniejsza norma nie dotyczy ochron oczu, twarzy, głowy, rąk i stóp. Wymaganiami niniejszej normy nie jest objęta również odzież ochronna do prac celowo wykorzystujących łuk elektryczny, np. spawanie łukowe, praca z palnikiem plazmowym.
powinny być wykonywane po co najmniej 5 cyklach prania lub czyszczenia chemicznego, jeśli producent zakłada, iż odzież będzie poddawana cyklom konserwacji. Jeżeli producent deklaruje wyższą liczbę cykli prania, wszystkie parametry ochronne i użytkowe odzieży są sprawdzane po tej liczbie prań, a na oznakowaniu odzieży powinien pojawić się symbol prania lub czyszczenia z dopuszczalną liczbą prań.

### Wymagania konstrukcyjne

Odzież ochronna dla pracowników narażonych na działanie łuku elektrycznego powinna spełniać następujące wymagania w zakresie konstrukcji:

- odzież okrywająca górne części ciała powinna mieć długie rękawy,
- zapięcia w odzieży powinny być tak zaprojektowane, aby można je było łatwo rozpiąć w przypadku narażenia na działanie łuku elektrycznego,
- nici, akcesoria i zapięcia zastosowane w odzieży nie powinny przyczynić się do zwiększenia obrażeń użytkownika w przypadku narażenia na działanie łuku elektrycznego i związanej z nim ekspozycji na ciepło,
- metalowe elementy nie mogą występować na zewnętrznej warstwie odzieży,
- jeżeli w wewnętrznej warstwie odzieży występują metalowe i/lub topiące się elementy, powinny być zaizolowane od wewnątrz tak, aby uniknąć ich kontaktu ze skórą,
- wszystkie elementy odzieży powinny być wykonane z materiałów odpornych termicznie na działanie łuku; w przypadku zastosowania różnych materiałów np. dla przodu i tyłu – powinna być podana informacja o lokalizacji obszaru o mniejszej odporności.
- przód odzieży i całe rękawy powinny spełniać jednakowe wymagania odporności termicznej na działanie łuku elektrycznego; jeżeli z powodu wymagań dotyczących komfortu, odzież nie została wykonana z jednego materiału na całej powierzchni, powinno to być jasno opisane w instrukcji użytkowania (dotyczy to również odzieży na dolną część ciała),
- nici zastosowane w konstrukcji odzieży powinny być trudnopalne i nie powinny się topić w temperaturze 260 °C zgodnie z normą ISO 17493; szwy, które nie mają wpływu na ochronę (np. szwy kieszeniowe) nie muszą być ognioodporne.
- w okresie użytkowania odzieży, odzież ta powinna utrzymywać swoje właściwości ochronne przed działaniem łuku elektrycznego pomimo procesów konserwacji zgodnie z instrukcją użytkowania,
- jeżeli producent wnioskuje o uznanie zestawu odzieży (np. koszuli i kurtki) jako odzieży chroniącej przed zagrożeniami termicznymi spowodowanymi łukiem elektrycznym, wówczas zestaw odzieży powinien być przebadany i powinien spełniać wymagania normy IEC 61482-2.
  IEC 61482-2 „Protective clothing against thermal arc hazards of an electic arc” – niniejsza norma ma zastosowanie do odzieży ochronnej używanej na stanowiskach pracy, gdzie istnieje ryzyko narażenia na działanie łuku elektrycznego. Określa ona wymagania i metody badań odzieży chroniącej przed skutkami termicznymi oddziaływania łuku elektrycznego oraz zastosowanych w niej materiałów. Norma ta nie dotyczy innych niż termiczne skutków oddziaływania łuku elektrycznego, tzn. hałasu, emisji światła, wzrostu ciśnienia, porażenia prądem, skutków szoku fizycznego i psychicznego ani też działanie toksycznych związków chemicznych. Niniejsza norma nie dotyczy ochron oczu, twarzy, głowy, rąk i stóp. Wymaganiami niniejszej normy nie jest objęta również odzież ochronna do prac celowo wykorzystujących łuk elektryczny, np. spawanie łukowe, praca z palnikiem plazmowym.

### Znakowanie odzieży

Znakowanie odzieży chroniącej przed skutkami termicznymi łuku elektrycznego powinno zawierać następujące informacje:

1. nazwę, znak handlowy lub inne składniki rozpoznawcze producenta lub jego autoryzowanego przedstawiciela,
2. oznaczenie typu wyrobu, nazwę handlową lub kod,
3. oznaczenie wielkości za pomocą piktogramu (rys. 4.30),

Odzież ochronna powinna być znakowana zgodnie z jej wielkością opartą na wymiarach ciała zmierzonych w centymetrach. Sposoby mierzenia i oznaczania wymiarów powinny być zgodne z PN-EN 13402-1:2002. Określenie wielkości każdej sztuki odzieży powinno obejmować wymiary kontrolne podane w tabeli 4.22.

#### Tabela 4.22. Wymiary ciała do wymiarowania odzieży ochronnej

Nr | Odzież ochronna | Wymiary kontrolne
1 | kurtka, płaszcz, kamizelka | obwód klatki piersiowej lub biustu i wysokość
2 | spodnie | obwód pasa i wysokość
3 | kombinezon | obwód klatki piersiowej lub biustu i wysokość
4 | fartuchy | obwód pasa lub klatki piersiowej, lub biust o wysokość
5 | sprzęt ochronny (np. nakolanniki, ochrony pleców itd.) | obwód klatki piersiowej lub biustu, lub pasa, lub wysokość, lub masa ciała, lub odległość od pasa do pasa nad ramieniem

Minimalne wymagania dla ubrań, kurtek i płaszczy
Minimalne wymagania dla spodni
Rys. 4.30 Przykłady oznaczania wielkości dla ubrań, kurtek, płaszczy spodni (wymiary w cm)

4. numer i rok wydania norm przedmiotowych IEC 61482-2:2018
   IEC 61482-2 „Protective clothing against thermal arc hazards of an electic arc” – niniejsza norma ma zastosowanie do odzieży ochronnej używanej na stanowiskach pracy, gdzie istnieje ryzyko narażenia na działanie łuku elektrycznego. Określa ona wymagania i metody badań odzieży chroniącej przed skutkami termicznymi oddziaływania łuku elektrycznego oraz zastosowanych w niej materiałów. Norma ta nie dotyczy innych niż termiczne skutków oddziaływania łuku elektrycznego, tzn. hałasu, emisji światła, wzrostu ciśnienia, porażenia prądem, skutków szoku fizycznego i psychicznego ani też działanie toksycznych związków chemicznych. Niniejsza norma nie dotyczy ochron oczu, twarzy, głowy, rąk i stóp. Wymaganiami niniejszej normy nie jest objęta również odzież ochronna do prac celowo wykorzystujących łuk elektryczny, np. spawanie łukowe, praca z palnikiem plazmowym.
5. znak graficzny określający rodzaj zagrożenia i poziom ochrony przed łukiem

   Obok lub poniżej znaku graficznego określającego rodzaj zagrożenia (rys. 4.32) powinien być podany poziom ochrony przed łukiem tzn.:

   - wartość wskaźnika ATPV lub
   - wartość wskaźnika EBT50 lub
   - klasa odzieży: klasa 1 lub klasa 2
6. znak CE Znak CE stanowi potwierdzenie, że dany wyrób jest zgodny z mającymi zastosowanie zasadniczymi wymaganiami zawartymi odpowiednim unijnym prawodawstwie harminizacyjnym. W przypadku środków ochrony indywidualnej - w dyrektywie 89/686/EWG (dotyczącej środków ochrony indywidualnej) lub Rozporządzeniu Parlamentu Europejskiego i Rady UE nr 2016/425 (w sprawie środków ochrony indywidualnej oraz uchylenia dyrektywy 89/686/EWG). Ze względu na to, że odzież chroniąca przed skutkami termicznymi łuku elektrycznego, zaliczana jest do kategorii III, przy znaku CE umieszczony jest numer identyfikacyjny jednostki notyfikowanej, która ocenia zgodność produkowanej odzieży z typem, na podstawie kontroli produktów w losowych odstępach czasu lub w oparciu o ocenę systemu zapewnienia jakości procesu produkcji środków ochrony indywidualnej (według artykułu 11A lub 11B z dyrektywy 89/686/EWG albo modułu C2 lub modułu D z rozporządzenia nr 2016/425).
7. znak graficzny informujący, że należy zapoznać się z instrukcją użytkowania (opcjonalnie),

   Jeżeli producent chce wskazać na etykiecie zamocowanej na wyrobie, że jego instrukcja powinna być uwzględniona, wówczas powinien umieścić tam znak graficzny taki jak na rys. 4.32.

   Rys. 4.32. Znak graficzny informujący, że należy zapoznać się z instrukcją użytkowania
8. znaki graficzne konserwacji,

   Instrukcje prania i czyszczenia powinny być podane zgodnie z normą PN-EN ISO 3758:2012. Jeżeli odzież ochronna może być prana przemysłowo, wówczas powinno być to podane w oznakowaniu sposobu konserwacji. Jeżeli pod symbolem prania wodnego lub czyszczenia chemicznego brak jest wskazania ilości cykli konserwacji, oznacza to, że odzież zachowuje właściwości ochronne i użytkowe jedynie do 5 cykli prania. Jeżeli istnieją szczególne wymagania dotyczące oznaczenia maksymalnej liczby czyszczeń, wtedy ich największa liczba powinna być podana po skrócie "max", tuż obok oznakowania sposobu konserwacji, np. max 25. Jeśli odzież ochronna jest przeznaczona do jednorazowego użycia, powinna być oznaczona zdaniem ostrzegającym „Nie używać powtórnie”.

9. charakterystykę materiału, z którego wykonano odzież,
10. datę produkcji odzieży,
11. nr partii lub serii.

Przykład znakowania odzieży chroniącej przed skutkami termicznymi łuku elektrycznego przedstawiono na rys. 4.33.

Rys. 4.33. Przykład znakowania odzieży chroniącej przed skutkami termicznymi łuku elektrycznego zgodnie z normą IEC 61482-2

# 5 | Wpływ odzieży spodniej na bezpieczeństwo pracownika

Podczas pracy w środowisku gorącym przy możliwości intensywnego działania płomienia lub wysokich poziomów promieniowania cieplnego dobór odzieży spodniej powinien uwzględniać jej właściwości ochronne. Przeprowadzone badania wykazały, jakie rodzaje odzieży spodniej noszone pod odzieżą ochronną mogą stwarzać zagrożenie podczas narażenia na działanie czynników gorących.
Z danych literaturowych wynika, iż ważnym czynnikiem wpływającym na bezpieczeństwo i komfort użytkownika podczas pracy w warunkach środowiska gorącego jest rodzaj surowca zastosowanego nie tylko w odzieży wierzchniej, ale również w odzieży spodniej. Nieodpowiedni dobór tych materiałów do warunków w środowisku pracy, jak również ich niewłaściwa implementacja w konstrukcję odzieży spodniej, zamiast poprawiać bezpieczeństwo pracownika, może skutkować istotnym pogorszeniem właściwości ochronnych zestawu odzieżowego.
W celu zwiększenia odprowadzania ciepła i wilgoci z ciała człowieka zaleca się stosowanie odzieży spodniej wykonanej z włókien syntetycznych, które zdolne są do transportu wilgoci do otoczenia i szybko wysychają, co sprzyja odczuciu komfortu. Jednakże, w warunkach ekspozycji na czynniki gorące, włókna poliestrowe, czy inne włókna syntetyczne znajdujące się pod wierzchnią odzieżą ochronną, na skutek oddziaływania ciepła mogłyby ulec stopieniu powodując istotne zagrożenie dla człowieka (Petrilli and Ackerman, 2008; Rossi et al., 2014).
Mając do dyspozycji następujące rodzaje odzieży spodniej (bielizny): z włókien bawełnianych i sztucznych celulozowych, z włókien syntetycznych, z mieszanek włókien syntetycznych i bawełnianych lub sztucznych celulozowych, z udziałem włókien trudnopalnych, na podstawie badań zaproponowano zasady doboru odzieży spodniej do stosowania pod odzieżą ochronną w warunkach zagrożeń czynnikami gorącymi.
Odzież spodnia z włókien bawełnianych i sztucznych celulozowych oraz z mieszanek z włóknami syntetycznymi (zawierających max 40% włókien syntetycznych) zastosowana bezpośrednio pod odzieżą ochronną o cechach trudnopalnych nie ulega zapaleniu, ani zniszczeniu w wyniku działania na odzież trudnopalną płomienia (rys. 5.1). Nie będzie zatem stwarzała zagrożenia dla pracownika przy działaniu czynników gorących, pod warunkiem, że przy intensywnym działaniu czynników gorących nie zostanie odsłonięta na skutek rozpięcia odzieży lub jej mechanicznego uszkodzenia. Może zatem być stosowana pod odzieżą ochronną we wszystkich warunkach narażenia na czynniki gorące z wyłączeniem zagrożeń ekstremalnych.
a)
b)
Rys. 5.1.Wygląd próbek po badaniu odporności na zapalenie metodą powierzchniową: a) układ materiałów: tkanina trudnopalna + dzianina bawełniana, b) układ materiałów: tkanina trudnopalna + dzianina wiskoza/poliester
Odzież spodnia z włókien syntetycznych zastosowana bezpośrednio pod odzieżą ochronną o cechach trudnopalnych ulega stopieniu w wyniku bezpośredniego działania na odzież trudnopalną płomienia. Zdecydowanie nie może być stosowana pod odzieżą ochronną przy zagrożeniach płomieniem i czynnikami gorącymi o dużym natężeniu (rys. 5.2.)
Badania na manekinie w komorze ogniowej wykazały, że bielizna z włókien polipropylenowych znajdująca się pod odzieżą ochronną w znacznym stopniu uległa stopieniu podczas 4 – sekundowego uderzenia fali ognia (rys. 5.3.).
Rys. 5.2.Wygląd próbki po badaniu odporności na zapalenie metodą powierzchniową: układ materiałów: tkanina trudnopalna + dzianina poliestrowa
a)
b)
Rys. 5.3. Widok manekina podczas testu ekspozycji na promieniowanie cieplne (a) oraz widok bielizny z włókien polipropylenowych (niebieska) po zakończeniu tego testu (b) (Petrilli i Ackerman, 2008)
Odzież spodnia z udziałem włókien trudnopalnych zastosowana bezpośrednio pod odzieżą ochronną o cechach trudnopalnych nie powoduje zagrożenia w żadnych warunkach działania czynników gorących. W wyniku bezpośredniego działania płomienia i przy działaniu promieniowania cieplnego o wysokim natężeniu, nie ulega zapaleniu ani stopieniu.
Podsumowując zastosowanie odzieży spodniej pod odzieżą ochronną można stwierdzić, że odzież spodnia nie spełniająca wymagań pod względem odporności na zapalenie zastosowana w układzie z tkaniną o właściwościach ochronnych:

- nie stanowi zagrożenia dla użytkownika odzieży przy powierzchniowym kontakcie układu materiału z płomieniem, za wyjątkiem dzianin z włókien syntetycznych: poliester, polipropylen, poliamid, które topią się tworząc dziurę lub uszkadzając powierzchnię dzianiny,
- stanowią zagrożenia dla użytkownika odzieży przy krawędziowym kontakcie układu materiału z płomieniem, jeśli płomień będzie miał kontakt z dzianiną. Dochodzi wtedy do zapalenia dzianiny i stopienia w przypadku włókien syntetycznych.

W tabeli 5.1 przedstawiono charakterystykę podstawowych włókien stosowanych w odzieży spodniej (bieliźnie).

#### Tabela. 5.1. Charakterystyka podstawowych włókien stosowanych w odzieży spodniej

(Bartos, 1988; Chyrosz i Zembowicz, 1977; Mokranowska, 1987; http://www.aramid.com.pl/nomex-material-aramidowy-stosowany-w-technice-uszczelnien-cz1/; http://www.coatsindustrial.com /pl/information-hub/apparel-expertise/know-about-textile-fibres; Pawłowa, 2004; Pawłowa i Skoracki, 2007; Urbańczyk, 2002; PN-72/P-04604 Metody badań surowców włókienniczych. Rozpoznawanie włókien, Bourbigot S. and Flambard X., 2002), http://www.kermel.com/medias/fichiers/Brochure_Technique_ en_GB.pdf, Varga et al., 2011, http://arselon.by/eng/produc/what_arselon/, Kriskovets et al., 2018, ASTM D 1909 04)

Rodzaj włókna | Symbol | Skład chemiczny | Wskaźnik tlenowy LOI [%] | Palność | Temperatura topnienia [°C] | Zachowanie się pod wpływem działania wysokich temperatur | Przewodność cieplna* [W/m*K] | Higroskopijność** [%]
WŁÓKNA NATURALNE | Bawełna | CO | celuloza | 16-19 | Łatwopalne; szybko się spalają; pozostawiają delikatny szarawy popiół | Nie topią się | Włókna ulegają rozpadowi pod wpływem długiej ekspozycji na temp. ≥150 °C | 0,071-0,073 | 7-11
Wełna | WO | keratyna | 24-25 | Żarzą się w temperaturze 204°C, po wyjęciu z płomienia gasną;pozostaje czarna, krucha kulka o nieregularnym kształcie | Nie topią się | Czernieje w temperaturze 100°C; zwęglenie następuje w temp. od 205 do 300 °C | 0,052-0,055 | 13-14
WŁÓKNA SZTUCZNE | Włókna wiskozowe (Rayon) | CV | celuloza | 19-19,7 | Łatwopalne; szybko się spalają; pozostawiają delikatny szarawy popiół | Nie topią się | Początek rozkładu w temp. 150 ºC, włókna brunatnieją i rozkładają się w temp. od 177 do 240 ºC | 0,055-0,063 | 9,8-13
Włókna modalne | CMD | celuloza | Brak danych | j.w. | Nie topią się | Brak danych | Brak danych | 12,5
Włókna lyocell (np. Tencel) | CLY | celuloza | Brak danych | j.w. | Nie topią się | Brak danych | Brak danych | 11,2
Włókna bambusowe | BA | celuloza | Brak danych | j.w. | Nie topią się | Brak danych | Brak danych | 13
WŁÓKNA SYNTETYCZNE | Włókna poliamidowe | PA | poliamid alifatyczny | 20-23 | Przy zetknięciu z płomieniem pala się i topią, po usunięciu płomienia gasną, tworząc wolno stygnącą plastyczną masę silnie parzącą; po ostygnięciu tworzy się czarna twarda kulka | 250 | Wysoka odporność;temp. 200 °C powoduje skurcz włókien (ok. 7-10%); przy temp. 315 ºC następuje rozkład włókien | 0,209-0,337 | 4,0-4,5
Włókna poliestrowe | PES | poliester (politereftalan etylenu) | 20-21 | 255 | Temp. 150 °C powoduje skurcz włókien (ok. 12% ); w temperaturze powyżej 204 °C włókna miękną, punkt topnienia ok. 255 ºC | 0,084-0,250 | 0,4-0,5
Włókna polipropylen-nowe | PP | polipropylen | 17-20 | -177 | Powyżej temperatury 140 °C następuje znaczny skurcz włókien;miękną i topnieją w temp. od 140 do 177 °C | 0,220-0,260 | 0,1
Włókna poliakryloni-trylowe | PAN | poliakrylonitryl | 18 | Przy zetknięciu z płomieniem pala się i topią, po usunięciu płomienia nadal się palą, stygnąc tworzą zwęgloną kulkę | 250-280 | Miękną w temp. 220 – °C, a przy temp. ok. 300 °C ulegają rozkładowi | Brak informacji | 1,0-2,0
WŁOKNA TRUDNOPALNE | Włókna p-aramidowe (np. Kevlar, Twaron) | PPTA | poliamid aromatyczny (p-fentyleno-tereftalamid) | 28-30 | Trudnopalne, karbonizują w temp. powyżej 426 ºC | Nie topią się | Odporne na działanie wysokich temperatur | 0,042 | 4,5
Włókna m-aramidowe (np. Nomex, Kermel) | PMIA (Nomex) PAI (Kermel) | poliamid aromatyczny (m-fenyleno-izoftalamid) (Nomex) poliamido-imid (Kermel) | 26,7-32 | Trudnopalne;karbonizują w temp. powyżej 370 ºC | Nie topią się | Odporne na działanie wysokich temperatur | 0,040 (Kermel) | 5,3
Włókna modakrylowe (np.Kanecaron) | MAC | Kopolimer akrylonitrylu i chlorku winylu lub chlorku winylidenu | 28-32 | Trudnopalne; karbonizują, aby zapobiec rozprzestrzenianiu się płomienia; włókna samogasnące | Nie topią się | Odporne na działanie wysokich temperatur | Brak danych | 0,4-3,0
Włókna polioksadia-zolowe (np. Oxalon, Arselon) | POD | polioksadiazol | 30 | Trudnopalne;karbonizują w temp. powyżej 520 ºC | Nie topią się | Odporne na działanie wysokich temperatur; max. wykurcz 0,5% w temp. 400 ºC | Brak danych | 10-11

* Przewodność cieplna przy temperaturze 20°C,
** Higroskopijność oznaczona została w temperaturze 20°C i wilgotności względnej powietrza wynoszącej 65%.
Uwaga: Oprócz ww. włókien właściwości trudnopalne posiadają również inne włókna, które mają w nazwie symbol FR, np. wiskoza FR

# 6 | Wpływ odzieży spodniej na komfort cieplny pracownika

Obecnie wiele uwagi poświęca się zagadnieniu komfortu, z czym wiąże się dążenie do zapewnienia człowiekowi optymalnych warunków życia i pracy. W takich warunkach człowiek osiąga maksimum swoich możliwości manualnych i intelektualnych. Komfort termofizjologiczny, nazywany inaczej cieplnym charakteryzuje stan zrównoważonej wymiany ciepła pomiędzy człowiekiem, a otaczającym go środowiskiem. Przyjmuje się, że człowiek ma zapewnione warunki komfortu termofizjologicznego wtedy, gdy:

- średnia temperatura skóry utrzymuje się na poziomie 33°C,
- brakuje potu w stanie ciekłym na skórze,
- stężenie CO2 przy skórze jest mniejsze od 0,03 % [10].

Na odprowadzanie ciepła z organizmu i tworzenie komfortowego mikroklimatu wokół skóry decydujący wpływ ma stosowana odzież wierzchnia oraz noszona pod nią odzież spodnia (Pascode i in.,1994). Aby zapewnić komfort cieplny człowiekowi odzież powinna uczestniczyć w wymianie ciepła i wilgoci między jego ciałem a otoczeniem i nie dopuścić do kondensacji pary wodnej w mikroklimacie pododzieżowym, a w konsekwencji do gromadzenia się ciekłego potu na skórze i jej wewnętrznych warstwach. Podczas pracy w wielu rodzajach odzieży ochronnej wilgotność mikroklimatu pod odzieżą kształtuje się na bardzo wysokim poziomie, osiągając wartości zbliżone nawet do 100%. W normalnych warunkach użytkowania wilgotność względna pod odzieżą wynosi (40-60)%, a wartości powyżej (70-80)% i stromy wzrost wilgotności związany jest z odczuciem parności, duszności i wyraźnego dyskomfortu. Uczucie dyskomfortu zwiększa obecność na skórze potu w fazie ciekłej i jego kondensację na wewnętrznych powierzchniach, zwłaszcza wtedy, gdy stosowana jest tzw. szczelna odzież ochronna. Jak dowiedziono w wielu badaniach (Bartkowiak et al., 2012; Bartkowiak i Dąbrowska, 2013) odzież noszona blisko ciała (bielizna) ma znaczący wpływ na odczucia cieplne użytkownika. Dyskomfort związany z użytkowaniem odzieży ochronnej można w znacznym stopniu zmniejszyć stosując odpowiednią bieliznę lub odzież spodnią.
Właściwości odzieży i materiałów wpływające na organizm człowieka przyjęto określać mianem właściwości biofizycznych (właściwości termoregulacyjne). Podstawowymi wskaźnikami charakteryzującymi właściwości biofizyczne materiałów są opór cieplny Rct [m2*K/W] i opór pary wodnej Ret [m2·Pa/W] wyznaczane na aparacie p.n. „model sztucznej skóry” [PN-EN ISO 11092:2014-11], symulującym procesy przenikania ciepła i wilgoci zachodzące w otoczeniu skóry człowieka. Na podstawie wartości oporu cieplnego i oporu pary wodnej wyliczany jest wskaźnik przenikania pary wodnej imt , który jest wartością bezwymiarową i przyjmuje wartości od 0 do 1. Wartość 0 wskazuje, że materiał nie przepuszcza pary wodnej, to znaczy, ma nieskończony opór pary wodnej, a materiał dla którego wartość równa jest 1 ma zarówno opór cieplny, jak i opór pary wodnej odpowiadający warstwie powietrza o tej samej grubości.
Materiały odzieżowe, aby zapewniały komfort użytkownikowi powinny charakteryzować się zdolnością do przepuszczania pary wodnej, a więc niskim oporem przenikania pary wodnej, wtedy wydzielany pot może odparowywać spełniając swoją fizjologiczną rolę. O komforcie użytkowym decyduje jednak nie tylko odzież zewnętrzna lecz cały ubiór.
W światowych trendach rozwoju odzieży komfortowej doceniono cechy fizyczne zarówno włókien hydrofilowych, jak i hydrofobowych. Przez wiele lat uważano, że to włókna naturalne są szczególnie predysponowane do wytwarzania bielizny. Opinie te w ostatnich latach były wielokrotnie podważane (Hes et al., 2017). W poszukiwaniu optymalnych konstrukcji materiałowych szerokie możliwości zastosowania otwierają się szczególnie przed włóknami syntetycznymi (Bartkowiak, 2000). Wykazano, że nawet dwuwarstwowa bielizna wykonana z poliestru i wiskozy w specjalnym splocie piki zastosowana podczas pracy w szczelnej odzieży ochronnej charakteryzuje się wysoką dynamiką i pojemnością sorpcji pary wodnej i potu, przy czym powierzchnia posiadająca kontakt ze skórą pozostaje sucha. Wykazano, że mikroklimat pododzieżowy kształtuje się dla niej korzystniej (niższa wilgotność i temperatura) niż w przypadku zastosowania tradycyjnej bielizny bawełnianej.
Praca w środowisku gorącym, często wiąże się ze znacznym obciążeniem cieplnym wynikającym zarówno z wysokiej temperatury, jak również wzmożonej aktywności fizycznej pracownika. Aby nie doprowadzić do przegrzania organizmu, wskazane jest stosowanie rozwiązań wspomagających termoregulację mikroklimatu pododzieżowego, np. w postaci superabsorbentów czy materiałów przemiany fazowej.
Klasyfikacja odzieży spodniej w aspekcie zapewnienia komfortu cieplnego
Podstawowymi parametrami charakteryzującymi właściwości termoregulacyjne odzieży i bielizny, związane z zapewnieniem komfortu cieplnego jest opór pary wodnej, opór cieplny, przepuszczalność powietrza, wskaźnik przenikania pary wodnej, zdolność do odprowadzania cieczy.
Aby ułatwić właściwy wybór bielizny i odzieży do odpowiednich warunków opracowany został dokument europejski przedstawiający klasyfikację odzieży i bielizny pod względem właściwości termoregulacyjnych, która powinna pomóc przy wyborze bielizny pod względem zapewnienia komfortu cieplnego (CEN/TR 16422:2012 Classification of thermoregulatory properties).
Analiza dokumentu CEN/TR 16422 wykazała, że zaproponowaną w nim klasyfikację można wykorzystać do doboru optymalnej bielizny pod względem komfortu termofizjologicznego do prac w mikroklimacie gorącym, który najczęściej towarzyszy występowaniu czynników gorących. Dlatego jako podstawową klasyfikację z dokumentu CEN/TR 16422 wybrano tabelkę przedstawiającą klasyfikacji bielizny pod względem właściwości termoregulacyjnych do stosowania pod odzieżą w klimacie ciepłym (tabela 6.1.). Zgodnie z ww. dokumentem poziom A zakwalifikowano jako poziom bardzo dobrych właściwości termoregulacyjnych, poziom B - właściwości dobrych, a poziom C - jako właściwości akceptowalne.

#### Tabela. 6.1. Klasyfikacja materiałów bielizny do użytkowania w ciepłym klimacie

Parametr | Jednostka | Poziom A | Poziom B | Poziom C
Opór cieplny (Rct) (dla tkanin) | m2xK/W | Rct ≤ 0,015 | 015 < Rct≤ 0,03 | 0,030 < Rct≤ 0,040
Opór pary wodnej (Ret) (dla tkanin) | m2xPa/W | Ret ≤ 3 | 3<Ret ≤ 4 | 4 < Ret ≤ 5
Wskaźnik przenikania pary wodnej imt (dla dzianin) | Wskaźnik 0-1 | imt ≥ 0,35 | 0,35 > imt ≥ 0,25 | 0,25 > imt ≥ 0,15

Biorąc pod uwagę powyższą tabelkę zaproponowano klasyfikację materiałów odzieży spodniej pod względem wskaźnika przenikania pary wodnej imt, który zgodnie z definicją ujmuje w sobie opór cieplny i opór pary wodnej:
W tabeli 6.2 przedstawiono zaproponowaną klasyfikację odzieży spodniej do pracy w mikroklimacie gorącym, przy narażeniu na działanie czynników gorących dla następujących warunków pracy:

- mikroklimat gorący praca ciężka,
- mikroklimat gorący praca średnio-ciężka
- mikroklimat gorący praca lekka.

#### Tabela. 6.2. Wymagania dla bielizny pod względem właściwości termoregulacyjnych do prac w mikroklimacie gorącym

Parametr | Jednostka | mikroklimat gorący | mikroklimat gorący | mikroklimat gorący
praca ciężka | praca średnio-ciężka | praca lekka
Wskaźnik przenikania pary wodnej imt | Wskaźnik 0-1 | imt ≥ 0,35 | 0,35 > imt ≥ 0,25 | O,25 > imt ≥ 0,15

# 7 | Zasady doboru odzieży ochronnej do zagrożeń na stanowiskach pracy

Podstawowe zasady stosowania środków ochrony indywidualnej, w tym odzieży ochronnej w środowisku pracy są zawarte w dyrektywie 89/656/EWG (Dyrektywa 89/656/EWG, 2002), przeniesionej do prawa polskiego na mocy rozporządzenia Ministra Pracy i Polityki Społecznej z dnia 11 czerwca 2002 r. zmieniającego rozporządzenie w sprawie ogólnych przepisów bhp (DzU nr 91, poz. 811), która określa obowiązki pracodawcy dotyczące zapewnienia bezpiecznego stosowania środków ochrony indywidualnej.
W myśl tych przepisów środki ochrony indywidualnej powinny być stosowane tylko wtedy, gdy nie jest możliwe wyeliminowane lub dostateczne ograniczenie ryzyka za pomocą innych działań. Jest to najważniejsza wytyczna wynikająca z ogólnych zasad dotyczących bezpieczeństwa i ochrony zdrowia w środowisku pracy, którą należy uwzględnić w procesie doboru i stosowania środków ochrony indywidualnej. Decyzja dotycząca stosowania środków ochrony indywidualnej na stanowisku pracy, na którym występują zagrożenia związane z czynnikami gorącymi, musi być zatem poprzedzona wprowadzeniem wszystkich innych możliwych środków, zarówno technicznych, jak i organizacyjnych, które pozwolą wyeliminować zagrożenia u źródła.
Całkowite wyeliminowanie zagrożeń związanych z gorącem i płomieniem na wielu stanowiskach pracy jest często niemożliwe. Oznacza to, że pomimo wprowadzenia rozwiązań o charakterze technicznym czy organizacyjnym, na stanowiskach pracy występuje płomień, a wartości natężenia czynników niebezpiecznych przekraczają najwyższe dopuszczalne limity. Zastosowanie środków ochrony indywidualnej jest w takiej sytuacji jedynym i ostatecznym rozwiązaniem umożliwiającym zabezpieczenie pracowników przed zagrożeniami.
Odpowiedzialność za stosowanie środków ochrony indywidualnej na stanowisku pracy ponosi pracodawca, którego podstawowe obowiązki i zakres odpowiedzialności obejmują:

- nieodpłatne dostarczenie pracownikom środków ochrony indywidualnej,
- dobór odpowiednich środków ochrony indywidualnej do istniejących zagrożeń na podstawie wyników przeprowadzonej analizy i oceny ryzyka,
- przeszkolenie pracowników w zakresie stosowania środków ochrony indywidualnej,
- zapewnienie odpowiednich procedur przechowywania, czyszczenia, dekontaminacji i utrzymania, a także koniecznych napraw środków ochrony indywidualnej.

Pracodawca jest również zobowiązany do określenia warunków stosowania środków ochrony indywidualnej. Wytyczne w tym zakresie powinny uwzględniać poziom ryzyka, częstotliwość ekspozycji, charakterystykę każdego stanowiska pracy i efektywność środka ochrony indywidualnej.
Należy podkreślić, że bardzo ważne jest, aby w proces doboru i oceny różnych modeli środków ochrony indywidualnej, na określone stanowiska pracy, angażować pracowników, m.in. zapewnić im udział w badaniach użytkowych. Wyniki takich badań są źródłem informacji na temat dopasowania, komfortu użytkowania i akceptacji danego wzoru środka ochrony indywidualnej przez poszczególnych pracowników. Należy pamiętać o tym, że środek ochrony indywidualnej o najwyższym poziomie ochrony nie będzie spełniał swoich funkcji, jeśli nie będzie stosowany, np. z powodu złego dopasowania do użytkownika.
Poniżej zaprezentowano główne etapy w procesie doboru odzieży ochronnej do zagrożeń.

##### Etap pierwszy

- Sporządź listę zagrożeń i oceń ryzyko, które wynika z ekspozycji pracownika na działanie czynników gorących.
- Zidentyfikuj działania i osoby, których dotyczy ekspozycja na zidentyfikowane zagrożenia i określ czas tej ekspozycji.
- Rozważ, czy bezpieczne warunki pracy mogą być zapewnione poprzez zastosowanie innych środków (np. zmianę procesu, sprzętu, organizacji pracy, stosowanych materiałów, zmodyfikowanych procedur postępowania, zastosowanie środków ochrony zbiorowej). Najlepsze rezultaty uzyskuje się najczęściej przez jednoczesne zastosowanie kilku wymienionych rozwiązań.

Jeśli poziom ryzyka został uprzednio zredukowany, w etapie 3. doboru będzie można zastosować środki ochrony indywidualnej o niższym poziomie ochrony a więc wyższym komforcie użytkowania.

##### Etap drugi

- Sporządź listę zagrożeń, które nie mogą zostać ograniczone lub wyeliminowane przez zastosowanie rozwiązań innych niż wyposażenie pracowników w środki ochrony indywidualnej.
- Oceń ryzyko, które wynika z ekspozycji na te zagrożenia.
- Wykonaj pomiary ekspozycji czynników szkodliwych i niebezpiecznych występujących w środowisku pracy, a następnie porównaj uzyskane wyniki pomiarów z wartościami dopuszczalnymi. Wskaźnik określający wielokrotność przekroczenia dopuszczalnych wartości umożliwi dobór kategorii ochrony środków ochrony indywidualnej.
- Określ działania i osoby, których dotyczy ekspozycja na zidentyfikowane zagrożenia.
  Uwzględnij:
  - części ciała, które należy chronić,
  - organizację pracy,
  - warunki klimatyczne,
  - zagrożenia dodatkowe, niezwiązane z koniecznością stosowania środków ochrony indywidualnej,
  - cechy charakteryzujące użytkownika,
  - czas pracy i inne specyficzne parametry, które mogą niekorzystnie wpływać na zdrowie i dobre samopoczucie pracownika.
- Określ poziom i zakres ochrony, jaką ma zapewnić odzież ochronna w sposób szczegółowy (np. rodzaj zagrożenia: odpryski stopionego żelaza ok. 200 g) lub w sposób ogólny (poziom ryzyka wysoki, średni lub niski – (patrz tabela 7.1.).

Biorąc pod uwagę zagrożenia występujące na gorących stanowiskach pracy, można ustalić trzy poziomy ryzyka, które ułatwią dobór odzieży chroniącej przed czynnikami gorącymi. W zależności od stanowiska pracy i rodzaju wykonywanych czynności pracownik może być narażony na jeden lub więcej czynników niebezpiecznych, powinien więc być wyposażony w odpowiednią odzież ochronną, którą stosowanie powoduje zmniejszenie narażenia na czynniki gorące.

##### Etap trzeci

- Wybierz odpowiednią odzież ochronną uwzględniając podane niżej wytyczne.
- Wybierz odzież oznakowaną znakiem CE, co oznacza, że spełnia ona zasadnicze wymagania bezpieczeństwa i ochrony zdrowia w obszarze projektowania i produkcji (zgodność z dyrektywą 89/686/EWG) (Dyrektywa 89/686/EWG, 2002).
- Dobierz odzież ochronną odpowiednią do faktycznie występujących zagrożeń:

- wybierz rodzaj odzieży i na podstawie odpowiednich norm europejskich określ poziomy skuteczności odpowiednie do rodzaju i intensywności zagrożeń. Wskazówki doboru przedstawiono w tabeli 7.1.
- upewnij się, że wytypowana odzież nie będzie powodować wzrostu zagrożeń (np. odzież ochronna powinny charakteryzować się właściwościami antyelektrostatycznymi w sytuacji, gdy istnieje ryzyko wybuchu),
- upewnij się, że odzież spełnia wymagania w zakresie ergonomii i uwzględnia stan zdrowia użytkownika, uwzględnij wszelkie zagrożenia, które mogą wynikać ze stosowania środków ochrony indywidualnej, wpływ na fizjologię, komfort użytkowania, możliwość występowania alergii (np. na chrom czy lateks kauczuku naturalnego), fizyczną wydolność pracownika oraz jego ograniczenia medyczne dotyczące stosowania środków ochrony indywidualnej,
- wybierając środki ochrony indywidualnej, zwróć uwagę, żeby nie wyposażyć pracownika w wyroby zapewniające wyższy poziom ochrony niż jest wymagany. Może to bowiem powodować niebezpieczny w skutkach dyskomfort i/lub nadmierny stres,
- upewnij się, że możliwe jest ich dopasowanie do użytkownika po odpowiednim wyregulowaniu,
- jeżeli na stanowisku pracy występuje więcej niż jedno zagrożenie, w konsekwencji czego konieczne jest stosowanie więcej niż jednego typu środka ochrony indywidualnej, wybierz środki ochrony indywidualnej tak zaprojektowane, aby były wzajemnie kompatybilne i nie powodowały ograniczenia właściwości ochronnych,
- przed dokonaniem ostatecznego doboru sprawdź, czy środki ochrony indywidualnej są odpowiednie do istniejących warunków pracy, rozważ koszt użytkowania sprzętu, w tym koszt zakupu, sprawdź, jaki rodzaj usług w zakresie utrzymania i wymiany części zamiennych ma w swojej ofercie producent.

##### Uwagi, które można uwzględnić przy doborze:

- Konsultuj z pracownikami lub przedstawicielami pracowników ich oczekiwania w odniesieniu do środków ochrony indywidualnej.
- Przechowuj informacje na temat zakupionych środków ochrony indywidualnej oraz ich instrukcje użytkowania. Pożyteczne informacje można również uzyskać poprzez wymianę doświadczeń z innymi organizacjami, które stosują podobne typy środków ochrony indywidualnej przy wykonywaniu prac o podobnym charakterze. Będzie to pomocne w doborze środków, a także umożliwi wymianę doświadczeń w zakresie dobrych praktyk ich stosowania. W przypadku gdy organizacje te mają negatywne doświadczenia wynikające ze stosowania określonych typów środków ochrony indywidualnej, wymiana doświadczeń pozwoli dodatkowo na uniknięcie doboru niewłaściwych ochron.
- Pamiętaj, że źródłem informacji na temat niedoskonałości czy defektów stosowanych środków ochrony indywidualnej jest również dokumentacja dotycząca wypadków przy pracy i zdarzeń potencjalnie wypadkowych.

#### Tabela 7.1. Dobór odzieży ochronnej do poziomu zagrożeń na stanowiskach pracy (Andrzejewska A. i inni, 2005)

Zagrożenie | Przykłady wykonywanych prac | Poziom natężenia promieniowania podczerwonego [W/m2] | Wymagania, jakie powinna spełniać odzież ochronna
Niski poziom ryzyka: ograniczona ekspozycja na czynniki gorące
Małe płomienie – kontakt przypadkowy | kontakt z płomieniem z palnikiem Bunsena | do 2 000 | odzież spełniająca wymagania normy PN-EN 14116
Większe płomienie i ciepło konwekcyjne | praca w bliskiej odległości od pieca (proces produkcyjny) prace wykonywane w pobliżu niewielkiego płomienia, | odzież spełniająca wymagania normy PN-EN ISO 11612, poziomy: A1, B1 i C1
Promieniowanie cieplne | spawanie, cięcie | odzież spełniająca wymagania normy PN-EN ISO 11612 (A1), od poziomu C1 w zależności od natężenia promieniowania cieplnego
Iskry i drobne rozpryski stopionych metali | spawanie i cięcie metali | odzież spełniająca wymagania normy PN-EN ISO 11611, A1, klasa 1
operacje wykonywane w przemysłach szklarskim i metalowym, w pewnej odległości od otwartego płomienia i źródeł promieniowania podczerwonego, odlewnictwo aluminium i żelaza | odzież spełniająca wymagania normy PN-EN ISO 11612, poziom D1 i E1
Ciepło kontaktowe | sporadyczny kontakt z: gorącymi obiektami, praca w kontakcie z gorącymi narzędziami lub substancjami, praca na gorącej powierzchni | odzież spełniająca wymagania normy PN-EN ISO 11612, poziom A1, F1
Średni poziom ryzyka: ekspozycja na wysokie poziomy czynników gorących
Promieniowanie cieplne | praca w bliskiej odległości od pieca, obróbka cieplna | 2 000 ÷ 20 000 | - odzież spełniająca wymagania normy PN-EN ISO 11612, poziom A1, B2 i C2 - odzież spełniająca wymagania normy PN-EN ISO 11612, poziom B1, C3, E1, F1
Promieniowanie cieplne i przypadkowy płomień | prace wewnątrz pieców, możliwość kontaktu z otwartym płomieniem | odzież spełniająca wymagania normy PN-EN ISO 11612, poziom A1+A2, B2 i C2
Duże rozpryski płynnych metali, kontakt z gorącymi przedmiotami | prace wykonywane w bardzo bliskiej odległości od pieców hutniczych, w stalowniach, walcowniach, niektóre prace związane z naprawą pieców | odzież spełniająca wymagania normy PN-EN ISO 11612, poziom A1+A2, B2 i C2, D2, E2, F2,
Wysoki poziom ryzyka: ekspozycja na gorąco i/lub płomień oraz duże ilości płynnego metalu
Intensywne promieniowanie cieplne i kontakt z otwartym płomieniem, stopionymi metalami, gorącymi przedmiotami | Prace wykonywane blisko źródeł intensywnego promieniowania podczerwonego, np. stanowisko hutnika, odlewnika, rdzeniarza | ponad 20 000 | odzież spełniająca wymagania normy PN-EN ISO 11612, poziomy: A1+A2, B2, C2, E3,F2

Dane, które przedstawiono w tabeli 7.1, mogą być zastosowane jako wytyczne – jednocześnie z wynikami oceny ryzyka – podczas doboru odzieży chroniącej przed czynnikami gorącymi. Podane przykłady doboru odzieży można traktować jako zasady ogólne w przypadku występowania niskiego, średniego lub wysokiego poziomu ryzyka związanego z wykonywanymi czynnościami zawodowymi. W praktyce zawsze jest wymagane skorygowanie tych informacji w odniesieniu do konkretnego stanowiska pracy, odpowiednio do istniejących warunków i wszystkich występujących rodzajów zagrożeń.
Zasady doboru odzieży ochronnej dla spawaczy w zależności od rodzaju techniki spawalniczej i warunków pracy przedstawiono w tabeli 7.2.

#### Tabela 7.2. Kryteria wyboru odzieży ochronnej dla spawaczy (wg PN-EN ISO 11611:2015-11)

Typ odzieży dla spawaczy | Kryteria wyboru w odniesieniu do procesów | Kryteria wyboru odnoszące się do warunków pracy
Klasa 1 | ręczne techniki spawania z lekką formacją rozprysków i kropli, np.: spawanie gazowe spawanie TIG spawanie MIG spawanie mikroplazmowe lutowanie spawanie punktowe spawanie MMA (elektrodą o otulinie rutylowej) | obsługa maszyn, np.: maszyny tnące przy użyciu tlenu maszyny tnące przy użyciu plazmy spawarki oporowe maszyny do natryskiwania cieplnego spawarki warsztatowe
Klasa 2 | ręczne techniki spawania z dużymi ilościami rozprysków i kropli, np.: spawanie MMA (elektrodą wotulinie zwykłej lub celulozowej) spawanie MAG (w osłonie CO2 lub mieszanin gazowych) spawanie MIG (wysokim natężeniem prądu) spawanie samoosłonowymi drutami rdzeniowymi (proszkowymi) cięcie plazmą żłobienie cięcie tlenem natryskiwanie cieplne | obsługa maszyn, np.: w ograniczonych przestrzeniach przy spawaniu/cięciu nad głową lub w podobnych pozycjach wymuszonych

Ważne informacje przydatne w doborze odzieży ochronnej użytkownik może znaleźć w znakowaniu i informacji dostarczanej przez producenta.

# 8 | Nadzorowanie stanu technicznego odzieży ochronnej

Każdy użytkowany egzemplarz odzieży ochronnej powinien być przed i po użytkowaniu kontrolowany przez wykwalifikowane osoby. Podczas rutynowej kontroli wyrobów należy sprawdzać wszystkie oznaki uszkodzeń fizycznych wynikających z działania czynników mechanicznych (rozprucia, rozdarcia, przecięcia) oraz czynników powodujących zagrożenie w środowisku pracy (zwęglenia, dziury powstałe w wyniku przepalenia lub stopienia, działania substancji chemicznych, zmiany barwy), zanieczyszczenia, w tym zanieczyszczenia substancjami niebezpiecznymi lub czynnikami biologicznymi oraz braki elementów odzieży. Taki przegląd jest istotny w celu upewnienia się, że odzież ochronna będzie zapewniała wystarczającą ochronę. Jedynie wyroby nieuszkodzone mogą być użytkowane przez pracowników. Naprawy odzieży powinny być przeprowadzane w taki sposób, aby nie wpływały na obniżenie poziomu ochrony. Zaleca się, aby materiały stosowane do napraw i materiał podstawowy miały podobne właściwości. Niewłaściwy sposób naprawy może spowodować, np. większą przyczepność gorących iskier, zwiększając tym samym możliwość zapalenia.
Uszkodzona odzież ochronna może być naprawiana jedynie przez serwis, który zapewniają wyspecjalizowane jednostki lub producenci, przez przeszkolone i upoważnione osoby.
Kontrola stanu technicznego odzieży ochronnej powinna obejmować:

- sprawdzenie, czy upłynął już okres, w którym odzież ochronna zachowuje swoje właściwości ochronne (posługując się informacją zawartą w instrukcji użytkowania i znakowaniem),
- sprawdzenie, czy nie została przekroczona liczba cykli konserwacji (posługując się informacją zawartą w instrukcji użytkowania i znakowaniem),
- ocenę wizualną, mającą na celu stwierdzenie, czy nie wystąpiły uszkodzenia odzieży
- przeprowadzenie prostych badań.

# 9 | Bibliografia

Andrzejewska A., Bartkowiak G., Makinen H.: Odzież, rękawice i obuwie chroniące przed czynnikami gorącymi – dobór i stosowanie. Warszawa, CIOP-PIB, 2005. ASTM D 1909 04 „Standard Table of Commercial Moisture Regains for Textile Fibers” Bartkowiak G., 2000. Liquid sorption in two-layer textiles designed for use under hermetic protective barrier. Fibres and Textiles in Eastern Europe, 8(4): 79-83. Bartkowiak G., Czapska A., Dąbrowska A., 2012. Odzież chroniąca przed termicznymi skutkami łuku elektrycznego – wymagania. Przegląd Włókienniczy - Włókno, Odzież, Skóra, 11: 24-28. Bartkowiak G., Dąbrowska A., Marszałek A., 2012. Obciążenie cieplne pracowników w gorącym środowisku pracy i sposoby jego redukcji Bezpieczeństwo Pracy - Nauka i Praktyka, 10: 28-32. Bartkowiak G., Hrynyk R., Irzmańska E., Odzież, rękawice i obuwie chroniące przed czynnikami gorącymi. Poradnik doboru i stosowania, Warszawa: CIOP-PIB, 2010. Bartos J. (red.), 1988. Poradnik inżyniera: Włókiennictwo. Tom I. Warszawa: Wydawnictwo Naukowo-Techniczne. Baszczyński K., Bartkowiak G., Hrynyk R., Łężak K., Makowski K., Owczarek G.: Materiały pomocnicze do samodzielnej kontroli stanu technicznego środków ochrony indywidualnej, Warszawa: CIOP-PIB, 2010. Bonfiglio, A., et al., 2007. Managing catastrophic events by wearable mobile systems. Mobile Response, pp. 95-105. Bourbigot S. and Flambard X., 2002. Heat resistance and flammability of high performance Fibres: A review. Fibre and Materials, 26:155-168. CEN/TR 16422 “Classification of thermoregulatory properties”. Chyrosz M., Zembowicz E., 1977. Materiałoznawstwo odzieżowe. Warszawa: Wydawnictwo Szkolne i Pedagogiczne. Drinkwateer, B.L., Bedi J.F, Lokus A.B. Roche S. And Horvath S.M., 1983. Sweating sensitivity and capacity of women in realtion to age. Journal of Applied Physiology, 53: 671-676. Dyrektywa Rady 89/656/EWG z dnia 30 listopada 1989 r. w sprawie minimalnych wymagań w dziedzinie bezpieczeństwa i ochrony zdrowia pracowników korzystających z wyposażenia ochronnego. Dyrektywa Ramowa 391/EWG/89 z dnia 12 czerwca 1989 r. w sprawie wprowadzenia środków w celu poprawy bezpieczeństwa i zdrowia pracowników w miejscu pracy. Fitzgerald M.D., Tanaka H., Tran Z.V., Seals D.R., 1997. Age-related declines in maximal aerobic capacity in regularly exercising vs, sedentary women: meta-analysis. J. Appl. Physiol. 83(1): 160-165. Hes L., Bogusławska – Baczek M., 2017. Comparing thermal comfort properties of dry and wet functional underwear made of synthetic and natural fibers, In: I. Frydrych, G. Bartkowiak, M. Pawłowa [ed.], Innovations in protective and e-textiles in balance with comfort and ecology. Lodz: Lodz University of Technology. Hoschke N., 1981. Firefighter's exposure conditions. Fire Safety Journal, 4: 125-137. http://arselon.by/eng/produc/what_arselon/, http://nettg.pl/news/142322/csrg-stacje-ratownictwa-gorniczego-inwestuja-w-sprzet-i-innowacje http://www.aramid.com.pl/nomex-material-aramidowy-stosowany-w-technice-uszczelnien-cz1/ http://www.coatsindustrial.com/pl/information-hub/apparel-expertise/know-about-textile-fibres http://www.kermel.com/medias/fichiers/Brochure_Technique_en_GB.pdf IEC 61482-2 Live working - Protective clothing against thermal arc hazards of an electric arc. ISO 17493 Clothing and equipment for protection against heat – Test method for convective heat resistance using a hot air circulating oven. ISO 9150 Protective clothing – Determination of behaviour of materials on impact of small splashes of molten metal. Konarski S., 1988. Zagrożenia promieniowaniem cieplnym. Bezpieczeństwo Pracy, 4: 15-22. Koradecka D., 2008. Bezpieczeństwo i higiena pracy. CIOP-PIB, Warszawa Kozłowski S., Nazar K., 1999. Wprowadzenie do fizjologii klinicznej. Warszawa, PZWL. Kriskovets et al., 2018. Thermal transformation of polyoxadiazoles. Russian Journal of Applied Chemistry, 91(1): 23-30. Makinen, H., 1991. Analysis of problems in the protection of fire fighters by personal protective equipment and clothing - development of a new turnout suit. Helsinki: Institute of Occupational Health. Marszałek A., 1998. Tolerancja pracy w gorącym środowisku w aspekcie wieku człowieka. Higiena Pracy, 2: 43-55. Marszałek A., 2000. Obniżone pragnienie jako czynnik ograniczający pracę osób starszych w gorącym środowisku. Ergonomia 23, 1-2: 159-166. Marszałek A., Konarska M. Bugajska J., 2005. Assessment of work ability in a hot environment of workers of different ages, W: Assessment and Promotion of Work Ability, Health and Well-being of Ageing Workers ICS 1280: 208-213. Marszałek A., Smolander J., Sołtyński K., 2004. Age-related thermal strain in men while wearing radiation protective clothing during short term exercise in the heat. International Journal of Occupational Safety and Ergonomics. 10(4): 361-367. McLellan T.M., 1993. Work performance at 40 degrees C with Canadian Forces biological and chemical protective clothing, Aviat. Space Environ. Med. 64: 1094-1100. Mokranowska D. (red.), 1987. Materiałoznawstwo włókiennicze dla technikum. Warszawa: Wydawnictwo Szkolne i Pedagogiczne. O’ Neal E. K., Bishop P. (2010). Effects of work in hot environment on repeat performance of multiply of simple mental tasks. International Journal of Industrial Ergonomics, 40: 77-81. Pawłowa M. (red.), 2004. Materiałoznawstwo odzieżowe. Radom: Wydawnictwo Politechniki Radomskiej. Pawłowa M., Skoracki J., 2007. Materiałoznawstwo odzieżowe dla kierunku zarządzanie przemysłem lekkim. Radom: Wydawnictwo Politechniki Radomskiej. Petrilli T., Ackerman M., 2008. Tests of undergarments expose to fire. Fire Tech Tips 0851-2348-MTDC, Missoula, Mont, USDA Forest Service, Missoula Technology and Development Center. PN-72/P-04604 Metody badań surowców włókienniczych. Rozpoznawanie włókien. PN-EN 1149-1 Odzież ochronna – Właściwości elektrostatyczne – Część 1: Metody badania rezystywności powierzchniowej. PN-EN 1149-2 Odzież ochronna – Właściwości elektrostatyczne – Metoda badania rezystancji skrośnej. PN-EN 1149-3 Odzież ochronna – Właściwości elektrostatyczne – Część 3: Metody badań do pomiaru zaniku. PN-EN 1149-5 Odzież ochrona – Właściwości elektrostatyczne – Część 5: Wymagania materiałowe i konstrukcyjne. PN-EN 13402-1 Oznaczenie wielkości odzieży - Część 1: Terminy, definicje i sposoby pomiaru ciała. PN-EN 1486 Odzież ochronna dla strażaków - Metody badania i wymagania dla odzieży odbijającej promieniowanie cieplne przeznaczonej do specjalnej akcji przeciwpożarowe. PN-EN 469 Odzież ochronna dla strażaków – Wymagania użytkowe dotyczące odzieży ochronnej przeznaczonej do akcji przeciwpożarowej. PN-EN 61482-1-1 Prace pod napięciem – Odzież ochronna przed zagrożeniami termicznymi spowodowanymi łukiem elektrycznym – Część 1-1: Metody badań – Metoda 1 – Określanie parametrów łuku (ATPV i EBT50) dla materiałów trudnopalnych. PN-EN 61482-1-2 Prace pod napięciem – Odzież chroniąca przed zagrożeniami termicznymi spowodowanymi łukiem elektrycznym – Część 1-2: Metody badań – Metoda 2: Określenie klasy ochrony przed łukiem elektrycznym materiałów i odzieży przy zastosowaniu wymuszonego i ukierunkowanego łuku elektrycznego (komora probiercza). PN-EN ISO 11092 Tekstylia – Właściwości fizjologiczne – Pomiar oporu cieplnego i oporu pary wodnej w warunkach stanu ustalonego (metoda pocącej się zaizolowanej cieplnej płyty). PN-EN ISO 11611 Odzież ochronna do stosowania podczas spawania i w procesach pokrewnych. PN-EN ISO 11612 Odzież ochronna – Odzież do ochrony przed czynnikami gorącymi i płomieniem – Minimalne wymagania dotyczące skuteczności. PN-EN ISO 12127-1 Odzież chroniąca przed ciepłem i płomieniem – Wyznaczanie przenikania ciepła kontaktowego przez odzież ochronną lub materiały na nią przeznaczone – Część 1: Ciepło kontaktowe wytwarzane przez cylinder grzejny. PN-EN ISO 13688 Odzież ochronna - Wymagania ogólne. PN-EN ISO 15025 Odzież ochronna – Ochrona przed płomieniem – Metoda badania ograniczonego rozprzestrzeniania płomienia. PN-EN ISO 20471 Odzież o intensywnej widzialności – Metody badania i wymagania. PN-EN ISO 3758 Tekstylia - System oznaczania sposobu konserwacji z zastosowaniem symboli. PN-EN ISO 6942 Odzież ochronna – Ochrona przed gorącem i ogniem – Metoda badania: Ocena materiałów i zastawów materiałów poddanych działaniu promieniowania cieplnego. PN-EN ISO 7730 Ergonomia środowiska termicznego - Analityczne wyznaczanie i interpretacja komfortu termicznego z zastosowaniem obliczania wskaźników PMV i PPD oraz kryteriów miejscowego komfortu termicznego. PN-EN ISO 7933 Ergonomia środowiska termicznego - Analityczne wyznaczanie i interpretacja stresu cieplnego z wykorzystaniem obliczeń przewidywanego obciążenia termicznego. PN-EN ISO 811 Płaskie wyroby włókiennicze – Wyznaczanie wodoszczelności – Metoda ciśnienia hydrostatycznego. PN-EN ISO 9151 Odzież chroniąca przed czynnikami gorącymi i płomieniem – Wyznaczanie przenikania ciepła przy działaniu płomienia. PN-EN ISO 9185 Odzież ochronna – Ocena odporności materiałów na działanie rozprysków stopionego metalu. Pypeć M., 2014. PROJEKT RESCLO. Ratownictwo Górnicze, 1: 22-23. Rossi R. et al. Use of sports underwear under heat protective clothing: determination of critical heat transfer. 6 th ECPC and NOKOBETEF 11, Belgium (Bruges), 14-16 May 2014. Rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) nr 2016/425 z dnia 9 marca 2016 r. w sprawie środków ochrony indywidualnej oraz uchylenia dyrektywy Rady 89/686/EWG. Sąsiadek R., 2005. Zagrożenie łukiem elektrycznym. IP 9:14-15 Shepard R.J., 1995. A personal perspective on aging and productivity, with particular reference to physically demanding work. Ergonomics, 38(4): 617-636. Sołtyński K., Marszałek A.: Obciążenie termiczne. W: M. Zawieska (red.), 2004. Ocena ryzyka zawodowego. Cz. 1. Podstawy metodyczne. Seria: Zarządzanie Bezpieczeństwem i Higiena Pracy pod red. D. Koradeckiej. Wyd. III (zaktualizowane). Warszawa, CIOP-PIB s. 253–268. Sudoł-Szopińska, Łuczak, 2006. Wpływ temperatury środowiska zewnętrznego na sprawność działania człowieka. Bezpieczeństwo Pracy, 7-8: 16-19. Urbańczyk G., 2002. Fizyka włókna. Łódź: Wydawnictwo Politechniki Łódzkiej. Varga K. et al., 2011. Thermal and sorption study of flame-resistant fibers. Lenzinger Berichte, 89: 50-59. Wejman, M., & Przybylski, K., 2013. Identyfikacja zagrożeń na stanowiskach pracy strażaków zawodowych. Zeszyty Naukowe Politechniki Poznańskiej. Organizacja i Zarządzanie, 59: 69-84. Wolska A. i in.: Badania zagrożenia promieniowaniem nadfioletowym (UV) na stanowiskach spawalniczych oraz promieniowaniem podczerwonym (IR) na stanowiskach pracy w hutach przy zastosowaniu techniki spektroradiometrycznej. Warszawa, CIOP-PIB 2001 [maszynopis].